Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

คู่มือผู้ดูแลผู้ป่วยกลืนลำบาก — ฉบับสมบูรณ์สำหรับครอบครัว

การกลืนลำบาก (dysphagia) คืออาการที่การกลืนอาหารหรือน้ำดื่มทำได้ยากหรือเจ็บปวด ส่งผลให้ผู้ป่วยเสี่ยงต่อภาวะสำลัก ปอดอักเสบจากการสำลัก และภาวะทุพโภชนาการ สำหรับครอบครัวที่ต้องดูแลผู้ป่วยที่บ้าน คู่มือนี้จะช่วยให้ดูแลได้อย่างปลอดภัยและมั่นใจมากขึ้น

1. สัญญาณเตือนอันตรายที่ต้องรู้

สัญญาณเหล่านี้บ่งชี้ว่าผู้ป่วยอาจมีปัญหาการกลืนหรือกำลังสำลัก:

• ไอบ่อยระหว่างหรือหลังกิน — อาจหมายความว่าอาหารหรือน้ำเข้าทางเดินหายใจ
• เสียงพูดแหบหรือ “เปียก” หลังจากกลืน (wet voice)
• ไอไม่ออก ขณะหน้าแดงหรือเริ่มเขียว — ภาวะฉุกเฉิน โทร 1669 ทันที
• น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือกินได้น้อยลงเรื่อยๆ
• มีไข้ซ้ำๆ โดยเฉพาะหลังมื้ออาหาร (อาจเป็นสัญญาณปอดอักเสบจากการสำลัก)
• น้ำลายไหลมากผิดปกติ หรือกลืนน้ำลายลำบาก

หากพบสัญญาณเหล่านี้เป็นประจำ ให้รีบพาพบแพทย์

2. ท่าทางการให้อาหารที่ถูกต้อง

ท่าทางระหว่างกินอาหารสำคัญมากสำหรับผู้ที่กลืนลำบาก

ท่านั่งที่ปลอดภัย

• นั่งตัวตรงเป็นมุม 90 องศา หรือมากกว่า
• เท้าวางราบกับพื้น
• ศีรษะตั้งตรง ไม่เอนหลัง
• หากนั่งเองไม่ได้ ให้ยกหัวเตียงขึ้น 60–90 องศา และใส่หมอนรองหลัง

สิ่งที่ควรทำ

• นั่งพักหลังอาหารอย่างน้อย 30 นาที ก่อนนอนราบ
• ป้อนอาหารทีละน้อย ประมาณ 1 ช้อนชา ต่อครั้ง
• รอให้กลืนหมดก่อนป้อนช้อนถัดไป
• ไม่พูดคุยระหว่างกลืน

สิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยง

• ไม่ให้นอนราบกินอาหาร
• ไม่รีบป้อนหรือเร่งให้กิน
• ไม่ให้ดื่มน้ำจากขวดโดยตรงโดยไม่ควบคุมปริมาณ

3. อาหารไทยที่ปลอดภัยและไม่ปลอดภัย

อาหารที่ปลอดภัย (มีการปรับแต่ง)

อาหาร	IDDSI	วิธีปรับ
ข้าวต้มน้ำ	L3–L4	ต้มนุ่มมาก, ปั่นถ้าต้องการ
ไข่ตุ๋น/ไข่นึ่ง	L4	นิ่ม ไม่มีเนื้อแน่น
เต้าหู้นุ่ม	L4	ไม่ต้องปรุงพิเศษ
ปลานึ่งซอสมะนาว	L5	ต้องแยกก้างออกทั้งหมด
กล้วยบดสุก	L4	สุกงอม บดให้เนียน

อาหารที่ต้องหลีกเลี่ยง

• ข้าวสวยธรรมดา — เม็ดแข็ง ร่วน ติดคอง่าย
• ผลไม้เนื้อเยื่อ เช่น สับปะรด ส้ม — เส้นใยติดคอ
• ของทอดกรอบ — แตกเป็นชิ้นเล็กที่คมและแห้ง
• ลูกอม หมากฝรั่ง — เหนียวติดคอ
• ถั่วเปลือกแข็ง — แข็ง ร่วน เคี้ยวยาก

4. การใช้ผงข้น (Thickener)

สำหรับผู้ที่ต้องทานน้ำหนืด ผงข้นช่วยปรับความข้นของน้ำและเครื่องดื่มให้ปลอดภัยขึ้น

ผลิตภัณฑ์ที่หาได้ในไทย:

• Thick & Easy (Hormel Health Labs) — หาซื้อในร้านขายอุปกรณ์การแพทย์ หรือออนไลน์
• Resource ThickenUp Clear (Nestlé Health Science) — ใสไม่เปลี่ยนสีเครื่องดื่ม
• แป้งมันสำปะหลัง — ใช้แทนผงข้นสำเร็จรูปได้ แต่ต้องต้มสุกก่อน ไม่เหมาะกับเครื่องดื่มเย็น

วิธีผสมผงข้นเบื้องต้น

1. อ่านฉลากผลิตภัณฑ์เสมอ — ปริมาณต่อระดับความข้นแตกต่างกัน
2. เทผงลงในเครื่องดื่ม ไม่ใช่เทเครื่องดื่มลงผง
3. คนให้เข้ากัน รอ 1–2 นาทีก่อนเสิร์ฟ
4. ทดสอบด้วยช้อน: ความข้นระดับน้ำผึ้ง (honey) — ช้อนทิ้งลงช้าๆ

5. เมื่อไหร่ต้องพบแพทย์

พาผู้ป่วยพบแพทย์โดยด่วนเมื่อ:

• มีไข้สูงหลังมื้ออาหาร (อาจเป็นปอดอักเสบจากการสำลัก)
• น้ำหนักลดเกิน 5% ในหนึ่งเดือน
• กินได้น้อยกว่าครึ่งของมื้อปกติติดต่อกัน 3 วัน
• ไอเป็นเลือด หรือมีเลือดปนในเสมหะ

6. แหล่งช่วยเหลือในประเทศไทย

โรงพยาบาลที่มีนักอรรถบำบัด (Speech-Language Therapist)

• โรงพยาบาลศิริราช — ภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา และเวชศาสตร์ฟื้นฟู โทร: 0-2419-7000
• โรงพยาบาลรามาธิบดี — ศูนย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู โทร: 0-2201-1000
• โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ — สภากาชาดไทย โทร: 0-2256-4000

สายด่วนฉุกเฉิน

• 1669 — สายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน (ทั่วประเทศ)
• สปสช. (30 บาทรักษาทุกโรค): 1330

การดูแลผู้ป่วยกลืนลำบากที่บ้านต้องอาศัยความอดทนและความรู้ที่ถูกต้อง การได้รับคำแนะนำจากนักอรรถบำบัดโดยตรงจะช่วยให้ดูแลได้ปลอดภัยยิ่งขึ้น