Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

โรคพาร์กินสันและภาวะกลืนลำบาก — คู่มือสำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแลในประเทศไทย

สรุปสั้น: ผู้ป่วยโรคพาร์กินสัน (Parkinson’s disease) ในประเทศไทยมากกว่าครึ่งจะประสบภาวะกลืนลำบาก (dysphagia) ในบางช่วงของการดำเนินโรค แม้ผู้ป่วยเองอาจไม่รู้ตัว การประเมินเชิงรุกโดยใช้แบบสอบถาม SDQ หรือ EAT-10 การปรับเนื้อสัมผัสอาหารตามมาตรฐาน IDDSI และการเข้าร่วมการฝึกกลืน (เช่น โปรแกรม LSVT-BIG/LOUD หรือ EMST) สามารถลดความเสี่ยงของการสำลักและปอดอักเสบจากการสำลัก (aspiration pneumonia) ซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับต้น ๆ ของผู้ป่วยพาร์กินสัน

ทำไมโรคพาร์กินสันจึงทำให้กลืนลำบาก

โรคพาร์กินสันเกิดจากการเสื่อมของเซลล์ประสาทที่ผลิตโดพามีนในสมองส่วน substantia nigra ส่งผลให้การควบคุมการเคลื่อนไหวผิดปกติ การกลืนเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยการประสานงานของกล้ามเนื้อปาก คอหอย และหลอดอาหาร รวมกว่า 30 มัดกล้ามเนื้อ เมื่อระบบควบคุมการเคลื่อนไหวบกพร่อง จะเกิดปัญหาทั้ง 3 ระยะของการกลืน:

1. ระยะช่องปาก (oral phase) — การเคี้ยวช้าลง ลิ้นขยับแบบซ้ำ ๆ (repetitive tongue pumping) อาหารค้างในปาก น้ำลายไหล
2. ระยะคอหอย (pharyngeal phase) — reflex กลืนช้า epiglottis ปิดไม่สนิท อาหารหรือน้ำเล็ดเข้าทางเดินหายใจ
3. ระยะหลอดอาหาร (esophageal phase) — การบีบตัวของหลอดอาหารลดลง อาหารค้างในหลอดอาหาร รู้สึกแน่นหน้าอก

อาการ bradykinesia (เคลื่อนไหวช้า) และ rigidity (กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง) ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของพาร์กินสัน เป็นสาเหตุหลักของความผิดปกติเหล่านี้ (ASEAN Journal of Rehabilitation Medicine)

ความชุกในผู้ป่วยพาร์กินสัน

งานวิจัยทบทวนอย่างเป็นระบบระดับนานาชาติพบว่า:

• 35% ของผู้ป่วยรายงานว่ามีปัญหากลืน (self-report)
• 50–82% ของผู้ป่วยตรวจพบภาวะกลืนลำบากเมื่อประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ (objective assessment)
• มากกว่า 80% ในผู้ป่วยระยะกลางถึงระยะท้าย (Hoehn & Yahr stage 3–5)

(ภาวะกลืนลำบากในผู้ป่วยพาร์กินสัน — ราชวิทยาลัยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูแห่งประเทศไทย)

ข้อสำคัญคือ ผู้ป่วยมักรู้สึกถึงปัญหาช้ากว่าที่ปัญหาเกิดขึ้นจริง เพราะโรคพาร์กินสันทำให้การรับรู้ความรู้สึกในช่องคอลดลง (reduced sensory awareness) ทำให้เกิด การสำลักเงียบ (silent aspiration) ซึ่งไม่มีอาการไอเตือน

สถานการณ์ในประเทศไทย

ประเทศไทยมีผู้ป่วยโรคพาร์กินสันประมาณ 60,000–80,000 คน (ข้อมูล สมาคมโรคพาร์กินสันและการเคลื่อนไหวผิดปกติแห่งประเทศไทย) ศูนย์เฉพาะทางที่มีคลินิกโรคการเคลื่อนไหว (Movement Disorders Clinic) ได้แก่:

• โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ — Chulalongkorn Center of Excellence for Parkinson’s Disease
• โรงพยาบาลศิริราช — ศูนย์ความเป็นเลิศด้านโรคพาร์กินสัน
• โรงพยาบาลรามาธิบดี — คลินิกการเคลื่อนไหวผิดปกติ
• โรงพยาบาลภูมิพลอดุลยเดช และ โรงพยาบาลประสาท (กรมการแพทย์)

คลินิกเหล่านี้มักมีทีมสหวิชาชีพรวมถึงนักแก้ไขการพูด (speech-language pathologist) ที่สามารถประเมินการกลืนด้วย VFSS (Videofluoroscopic Swallowing Study) หรือ FEES (Fiberoptic Endoscopic Evaluation of Swallowing) ซึ่งเป็น gold standard ในการวินิจฉัย

ในระดับชุมชน ระบบ Long-Term Care (LTC) ของ สปสช. ครอบคลุมผู้ป่วยพาร์กินสันระยะท้ายที่ติดเตียง โดยผู้ดูแล (Care Giver) ที่ผ่านการอบรม 70 ชั่วโมง สามารถช่วยดูแลด้านโภชนาการได้

สัญญาณเตือนที่ผู้ดูแลควรสังเกต

ผู้ดูแลในครอบครัวควรเฝ้าระวังอาการต่อไปนี้:

• น้ำลายไหลบ่อย (drooling) — มักเป็นสัญญาณแรก เกิดจากการกลืนน้ำลายลดลง ไม่ใช่ผลิตน้ำลายมากขึ้น
• ใช้เวลากินมื้อนานกว่า 30 นาที โดยไม่ได้หยุดคุย
• ไอหรือสำลักระหว่างกินอาหาร/ดื่มน้ำ
• เสียงเปียก (wet voice) หลังกลืน
• อาหารค้างในปาก (pocketing) โดยเฉพาะข้างแก้ม
• น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ มากกว่า 5% ใน 3 เดือน
• ไข้ซ้ำหรือปอดอักเสบซ้ำ — อาจเป็น silent aspiration

แบบประเมินตนเอง SDQ และ EAT-10

SDQ (Swallowing Disturbance Questionnaire) เป็นแบบสอบถาม 15 ข้อเฉพาะสำหรับผู้ป่วยพาร์กินสัน คะแนน ≥11 บ่งชี้ภาวะกลืนลำบากที่ควรส่งต่อ

EAT-10 เป็นแบบสอบถาม 10 ข้อใช้ได้กับทุกกลุ่ม คะแนน ≥3 บ่งชี้ว่ามีความเสี่ยง (Thai version มีใช้ในโรงพยาบาลศูนย์)

แนะนำให้ผู้ป่วยพาร์กินสันทุกรายทำ EAT-10 หรือ SDQ ทุก 6 เดือน ตั้งแต่ได้รับการวินิจฉัย (Petcharavej Hospital — ภาวะกลืนลำบากจากความบกพร่องของระบบประสาท)

การปรับเนื้อสัมผัสอาหารตามมาตรฐาน IDDSI

มาตรฐานสากล IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) แบ่งอาหารและของเหลวเป็น 8 ระดับ (0–7) สำหรับผู้ป่วยพาร์กินสัน แนวทางการปรับตามความรุนแรง:

ระยะโรค	อาหาร (IDDSI)	ของเหลว (IDDSI)
ระยะต้น — กลืนดีอยู่	Level 7 (Regular) หรือ Level 7 Easy to Chew	Level 0 (Thin)
กลืนช้าแต่ไม่สำลัก	Level 6 (Soft & Bite-Sized) ลูกบาศก์ ≤1.5 ซม.	Level 1–2 (Slightly Thick)
สำลักเป็นครั้งคราว	Level 5 (Minced & Moist) ชิ้น ≤4 มม.	Level 2–3 (Mildly Thick)
สำลักบ่อย / VFSS ผิดปกติ	Level 4 (Pureed) เนียนไม่มีก้อน	Level 3–4 (Moderately–Extremely Thick)

หลักการปฏิบัติ 4 ข้อของ IDDSI

1. Fork Pressure Test — อาหาร Level 6 กดด้วยส้อมแล้วแตกง่าย
2. Fork Drip Test — อาหาร Level 4 ต้องตกจากซี่ส้อมเป็นก้อน ไม่ไหลลื่น
3. Spoon Tilt Test — อาหาร Level 5 ต้องเคลื่อนจากช้อนเป็นก้อน ไม่ติดช้อน
4. Flow Test — ของเหลว Level 1–3 ใช้ syringe 10 มล. วัดปริมาณที่ไหลออกใน 10 วินาที

ดูรายละเอียดใน คู่มือทดสอบเนื้อสัมผัสอาหารที่บ้าน ของเรา

กลยุทธ์ในการกินอาหารอย่างปลอดภัย

เวลาในการกิน

• กินในช่วง “on” — ผู้ป่วยที่ทาน levodopa ควรกินอาหารประมาณ 45–60 นาที หลังทานยา เพื่อให้ยาออกฤทธิ์เต็มที่ และกล้ามเนื้อกลืนทำงานดีขึ้น
• โปรตีนกับ levodopa — โปรตีนสามารถแข่งขันการดูดซึม levodopa ได้ ควรทานยาก่อนอาหาร 30 นาที หรือหลังอาหาร 1 ชั่วโมง ปรึกษาแพทย์หากน้ำหนักลดเพราะหลีกเลี่ยงโปรตีน
• อย่าเร่งรีบ — ให้เวลากินอย่างน้อย 30–45 นาที

ท่านั่งและสิ่งแวดล้อม

• ท่านั่ง 90 องศา สะโพกและหลังตั้งตรง ศีรษะเอนหน้าเล็กน้อย (chin tuck)
• นั่งตัวตรงหลังมื้อ 30 นาที เพื่อป้องกันกรดไหลย้อนและสำลัก
• สงบและไม่รบกวน — ปิดทีวี ลดเสียงรบกวน ช่วยให้ผู้ป่วยโฟกัสกับการกลืน
• แสงเพียงพอ ไม่จ้าเกินไป

เทคนิคการกลืน

• คำเล็ก — 1 ช้อนชา/คำ สำหรับอาหาร
• กลืนซ้ำ 2 ครั้ง (double swallow) ช่วยล้างเศษอาหาร
• “เหลียวคอ” (chin tuck) — ก้มคางลง ช่วยปิดทางเดินหายใจ
• “กลืนแรง” (effortful swallow) — กลืนพร้อมเกร็งกล้ามเนื้อคอ
• หลีกเลี่ยงการดูดหลอด ในกรณีของเหลวข้น เพราะทำให้ควบคุมปริมาณยาก

การฝึกกลืนและฟื้นฟู

EMST (Expiratory Muscle Strength Training)

อุปกรณ์ EMST เป็นท่อหายใจออกที่ต้านแรง ใช้ 5 ชุด ๆ ละ 5 ครั้ง วันละ 5 วัน/สัปดาห์ 4–8 สัปดาห์ งานวิจัยระดับ RCT พบว่าช่วยเพิ่มแรงกล้ามเนื้อหายใจออก ซึ่งช่วยการไอและล้างทางเดินหายใจ ลดความเสี่ยงสำลัก (Troche et al., Neurology 2010)

LSVT-LOUD/BIG

โปรแกรม Lee Silverman Voice Treatment เน้นการพูดเสียงดังและเคลื่อนไหวขนาดใหญ่ พบว่า LSVT-LOUD ยังมีผลดีต่อการกลืนด้วย เพราะฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้อคอ ประเทศไทยมี therapist ที่ผ่านการรับรอง LSVT ที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์และศิริราช

Shaker Exercise

ท่าบริหารยกศีรษะเพื่อเสริมกล้ามเนื้อ suprahyoid ช่วยให้ UES (Upper Esophageal Sphincter) เปิดดีขึ้น นักแก้ไขการพูดจะสอนเทคนิคที่เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละราย

โภชนาการและการป้องกันน้ำหนักลด

ผู้ป่วยพาร์กินสันมีแนวโน้มน้ำหนักลดจาก:

• เบื่ออาหารจาก levodopa หรือ dopamine agonists
• กินช้า เหนื่อยเร็ว กินได้น้อย
• ภาวะซึมเศร้าพบใน 40–50%
• สมาธิสั้นจาก cognitive decline ในระยะท้าย

คำแนะนำเชิงปฏิบัติ:

• กินมื้อเล็ก 5–6 มื้อ ดีกว่า 3 มื้อใหญ่
• เพิ่มพลังงานต่อคำ (energy-dense) — เพิ่มน้ำมันรำข้าว เนย อโวคาโด ผงพืชเสริม
• อาหารเสริมทางการแพทย์ (ONS) เช่น Ensure, Glucerna, Boost — สามารถเพิ่มความหนืดได้ตามมาตรฐาน IDDSI
• เพิ่มโปรตีนในมื้อเย็น หากต้องหลีกเลี่ยงในมื้อกลางวันเพื่อไม่กระทบ levodopa
• ดื่มน้ำเพียงพอ — ผู้ป่วยพาร์กินสันเสี่ยงต่อท้องผูกและขาดน้ำ; หากจำเป็นต้องข้น ใช้สารข้น xanthan-based (เช่น Thick & Easy Clear, Nutilis Clear)

ข้อควรระวังและความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• “พาร์กินสันแค่สั่น” — ผิด ผู้ป่วยกว่า 50% จะมีปัญหากลืน และ 80%+ จะมีอาการอื่นนอกเหนือการเคลื่อนไหว (non-motor symptoms)
• “ไม่ไอแสดงว่าไม่สำลัก” — ผิด silent aspiration พบบ่อยในพาร์กินสัน
• “ข้นของเหลวมาก ๆ เป็นของดี” — ผิด ของเหลวข้นเกินไป (Level 4) อาจทำให้ขาดน้ำและไม่น่าดื่ม Cochrane Review 2018 พบว่าประโยชน์/โทษของ thickened fluids ต้องชั่งน้ำหนักเฉพาะราย
• “ต้องงดน้ำเพราะกลัวสำลัก” — ผิดอย่างยิ่ง การขาดน้ำทำให้ dysphagia แย่ลง ปรึกษา ST เพื่อหาความข้นที่ปลอดภัย
• “พาร์กินสันระยะท้ายต้องใส่สาย NG” — ไม่เสมอไป Lancet Neurology 2021 ชี้ว่า careful hand feeding เหมาะกับผู้ป่วยระยะท้ายหลายราย เช่นเดียวกับผู้ป่วยสมองเสื่อม

เมื่อใดควรส่งต่อผู้เชี่ยวชาญ

ปรึกษาแพทย์หรือนักแก้ไขการพูดทันทีเมื่อพบ:

• ปอดอักเสบซ้ำภายใน 6 เดือน
• น้ำหนักลดมากกว่า 10% ใน 6 เดือน
• สำลักทุกมื้อ
• ปฏิเสธอาหารและน้ำมากกว่า 24 ชั่วโมง
• คะแนน EAT-10 ≥3 หรือ SDQ ≥11

ในบริบทของไทย การส่งต่อผ่านระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้าสามารถทำได้จากโรงพยาบาลชุมชน → โรงพยาบาลทั่วไป → โรงพยาบาลศูนย์/มหาวิทยาลัยที่มีคลินิกการกลืน

ข้อมูลอ้างอิงและแหล่งที่มา

• ภาวะกลืนลำบากในผู้ป่วยพาร์กินสัน — ASEAN Journal of Rehabilitation Medicine
• ภาวะกลืนลำบากในผู้ป่วยพาร์กินสัน — ราชวิทยาลัยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูแห่งประเทศไทย
• ภาวะกลืนลำบาก จากความบกพร่องของระบบประสาท — โรงพยาบาลเพชรเวช
• โรคพาร์กินสัน — โรงพยาบาลเมดพาร์ค
• โรคพาร์กินสันกับผู้สูงอายุ — kinrehab.com
• Troche MS et al., “Aspiration and swallowing in Parkinson disease and rehabilitation with EMST: a randomized trial,” Neurology 2010;75(21):1912–1919
• IDDSI Framework 2.0 (2019, errata 2024)
• สมาคมโรคพาร์กินสันและการเคลื่อนไหวผิดปกติแห่งประเทศไทย (Thai Parkinson’s Disease and Movement Disorders Society)

บทความนี้สรุปข้อมูลเชิงวิชาการจากแหล่งสาธารณะ สำหรับการปฏิบัติทางคลินิก ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญและอ้างอิงเอกสารต้นฉบับ บทความนี้ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์

---

ปรับปรุงล่าสุด: 2026-04-19 · สัญญาอนุญาต: CC BY 4.0 · ดูแลโดย SeniorDeli (Carewells) — วิสาหกิจเพื่อสังคมในฮ่องกงที่ผลิตอาหารสำหรับผู้ป่วยกลืนลำบากตามมาตรฐาน IDDSI ติดต่อธุรกิจ: [email protected] บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาเท่านั้น