Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

โรคหลอดเลือดสมองและปัญหาการกลืน — การฟื้นฟูสมรรถภาพในประเทศไทย

โรคหลอดเลือดสมอง (stroke) เป็นสาเหตุสำคัญอันดับต้นๆ ของการกลืนลำบากในผู้ใหญ่ ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองประมาณ 40–78% มีปัญหาการกลืนในระยะเฉียบพลัน และประมาณหนึ่งในสามยังคงมีปัญหาการกลืนหลังหนึ่งเดือน

1. สถิติโรคหลอดเลือดสมองในประเทศไทย

ตามข้อมูลของกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข:

2. ทำไมโรคหลอดเลือดสมองถึงทำให้กลืนลำบาก

สมองควบคุมการกลืนผ่านบริเวณหลายส่วน เมื่อเกิดหลอดเลือดสมองตีบหรือแตก สัญญาณประสาทที่ควบคุมกล้ามเนื้อในการกลืนอาจถูกขัดขวาง ส่งผลให้:

3. การคัดกรองการกลืนเบื้องต้น

การทดสอบน้ำ 3 ออนซ์ (90 มล.) เป็นการทดสอบคัดกรองอย่างง่ายที่แนะนำโดย JCAHO สำหรับผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง:

  1. ให้ผู้ป่วยดื่มน้ำเปล่า 90 มล. โดยไม่หยุดพัก
  2. สังเกตอาการไอ สำลัก หรือเสียงพูดแหบภายใน 1 นาทีหลังดื่ม
  3. หากมีอาการใดอาการหนึ่ง — หยุดทดสอบทันที และส่งต่อนักอรรถบำบัด

GUSS (Gugging Swallowing Screen) เป็นการประเมินที่ละเอียดกว่า ประกอบด้วย 4 ขั้นตอน เริ่มจากการสังเกตการกลืนน้ำลาย ไปจนถึงการกลืนน้ำและอาหารแข็ง เหมาะสำหรับพยาบาลหรือบุคลากรทางการแพทย์ที่ผ่านการฝึกอบรม

4. การรักษาในโรงพยาบาลรัฐ — สิทธิ 30 บาท

สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) หรือที่รู้จักในชื่อ บัตรทอง 30 บาท ครอบคลุมการรักษาโรคหลอดเลือดสมองในโรงพยาบาลรัฐ รวมถึง:

สิ่งที่ผู้ป่วยต้องทำ:

  1. ใช้สิทธิที่โรงพยาบาลในเครือข่ายสปสช. เท่านั้น
  2. ในกรณีฉุกเฉิน สามารถเข้ารักษาโรงพยาบาลรัฐใกล้บ้านได้ก่อน แล้วส่งตัวต่อภายหลัง
  3. สอบถามสิทธิเพิ่มเติมได้ที่ สายด่วน สปสช. 1330

5. นักอรรถบำบัดในโรงพยาบาลศูนย์ระดับจังหวัด

ปัจจุบันโรงพยาบาลศูนย์ระดับจังหวัดส่วนใหญ่มี นักอรรถบำบัด (นักฟื้นฟูสมรรถภาพด้านการสื่อความหมาย) แต่จำนวนยังไม่เพียงพอต่อความต้องการ

โรงพยาบาลที่มีศูนย์โรคหลอดเลือดสมองและนักอรรถบำบัด ได้แก่:

สำหรับโรงพยาบาลชุมชนที่ไม่มีนักอรรถบำบัด การส่งต่อ (refer) ไปยังโรงพยาบาลศูนย์จังหวัดเป็นเส้นทางที่ถูกต้อง

6. การฟื้นฟูการกลืนที่บ้าน

หลังออกจากโรงพยาบาล ผู้ป่วยและครอบครัวสามารถทำแบบฝึกหัดต่อที่บ้านได้:

แบบฝึกหัดพื้นฐาน

การยกลิ้น: ดันลิ้นขึ้นไปกดเพดานปาก ค้างไว้ 5 วินาที ทำ 10 ครั้ง 3 เซต/วัน

การหุบปาก: หุบปากแน่นที่สุด ค้างไว้ 5 วินาที ทำ 10 ครั้ง (เพิ่มความแข็งแรงริมฝีปาก)

Mendelsohn Maneuver: ระหว่างกลืน ให้กระดกกล่องเสียงขึ้นสูงแล้วค้างไว้ 2–3 วินาทีก่อนคลาย ควรฝึกภายใต้การดูแลของนักอรรถบำบัดก่อน

ตารางการฟื้นฟู

ระยะหลังโรคหลอดเลือดสมอง 1–3 เดือนแรกเป็นช่วงสำคัญที่สุดของการฟื้นฟู ควรทำกายภาพบำบัดและฝึกกลืนทุกวัน

7. เมื่อการกลืนไม่ฟื้นตัว

บางรายที่การกลืนไม่ฟื้นตัวเพียงพอ อาจต้องพิจารณา:

การตัดสินใจควรทำร่วมกับทีมแพทย์ ผู้ป่วย และครอบครัว โดยคำนึงถึงคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยเป็นสำคัญ