Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

IDDSI ระดับ 1 ของเหลวข้นนิดหน่อย (Slightly Thick) — คู่มือฉบับสมบูรณ์สำหรับประเทศไทย

สรุปสั้น: IDDSI ระดับ 1 คือ “ของเหลวข้นนิดหน่อย” (Slightly Thick) — ข้นกว่าน้ำเปล่าเพียงเล็กน้อยจนแทบสังเกตไม่ออกในบางกรณี เดิมพัฒนาขึ้นเพื่อใช้ในเด็กทารกที่มีภาวะกรดไหลย้อน (GERD) หรือกลืนลำบาก และปัจจุบันยังใช้ในผู้ใหญ่บางรายที่ต้องการการปรับความข้นเพียงเล็กน้อยเพื่อเพิ่มการควบคุมก้อนอาหาร (bolus control) ในปาก เกณฑ์ทดสอบ: IDDSI 10 mL Slip-Tip Syringe Flow Test — ระดับ 1 มีของเหลวเหลือ 1-4 มล. หลังปล่อยไหล 10 วินาที

ประเด็นสำคัญโดยย่อ:

• ระดับ 1 อยู่ระหว่างระดับ 0 (Thin / ของเหลวบาง เช่น น้ำ) และระดับ 2 (Mildly Thick / ข้นเล็กน้อย) ในกรอบ IDDSI 2.0 [1]
• การทดสอบมาตรฐานเดียวคือ IDDSI Flow Test — เหลือ 1-4 มล. ใน 10 วินาที [1]
• ใช้บ่อยที่สุดในเด็กทารกและเด็กเล็กที่มี gastro-oesophageal reflux (GER/GERD) หรือ laryngomalacia — การเพิ่มความข้นเพียงเล็กน้อยช่วยลดการสำลักโดยไม่ขัดขวางการเรียนรู้การดูดนม [2]
• ในผู้ใหญ่ ระดับ 1 มักใช้เป็นขั้นตอนของการ “ถอยระดับ” (step-down) เมื่อผู้ป่วยกำลังฟื้นฟูจากระดับ 2 หรือระดับ 3 กลับสู่ของเหลวปกติ
• ระดับ 1 ในน้ำเปล่าหรือเครื่องดื่มร้อน (ชา กาแฟ) มักยากที่จะสังเกตด้วยสายตา ต้องยืนยันด้วย Flow Test เท่านั้น

---

1. IDDSI ระดับ 1 คืออะไรกันแน่

กรอบมาตรฐาน IDDSI 2.0 (ฉบับปรับปรุงกรกฎาคม 2019 พร้อม errata 2020) นิยามระดับ 1 ว่า “Slightly Thick” — เป็นระดับที่ข้นกว่าน้ำเปล่าเพียงเล็กน้อย แต่ยังคงไหลผ่านหลอดดูดมาตรฐานได้ง่าย และสามารถเทออกจากถ้วยได้เหมือนน้ำ [1]

คุณสมบัติหลักของระดับ 1:

• การไหล: ไหลออกจากถ้วยได้ง่ายเหมือนน้ำ — ไม่ต้องเอียงถ้วยมากกว่าปกติ
• การดูดผ่านหลอด: ดูดผ่านหลอดดูดมาตรฐาน (diameter ~5.3 มม.) ได้โดยไม่ต้องออกแรงมาก
• เนื้อสัมผัส: เนียนเรียบ ไม่มีก้อน ไม่มีเส้นใย
• ลักษณะมองด้วยตา: แทบแยกความแตกต่างจากน้ำบางไม่ได้ — ต้องยืนยันด้วยการทดสอบเท่านั้น
• ความรู้สึกในปาก: ผู้ป่วยรู้สึกได้ว่าไหลช้ากว่าน้ำเปล่าเพียงเล็กน้อย ซึ่งเป็นผลพึงประสงค์

ข้อแตกต่างจากระดับใกล้เคียง:

คุณสมบัติ	ระดับ 0 (Thin)	ระดับ 1 (Slightly Thick)	ระดับ 2 (Mildly Thick)
Flow Test 10 มล. (เหลือหลัง 10 วิ)	< 1 มล.	1-4 มล.	4-8 มล.
ดูดผ่านหลอดมาตรฐาน	ง่ายมาก	ง่าย	ได้แต่ใช้แรง
เทจากถ้วย	ไหลอิสระ	ไหลอิสระเกือบสมบูรณ์	ไหลเป็นสายต่อเนื่อง
กลุ่มผู้ใช้หลัก	ของเหลวปกติ	ทารก/เด็ก + ผู้ใหญ่ step-down	ผู้สูงอายุ dysphagia ระดับเบา
เทียบ NDD เก่า	Thin liquids	(ไม่มีระดับเทียบ)	Nectar-thick

---

2. ทำไมระดับ 1 ถึงมีอยู่ — ประวัติและเหตุผล

คณะกรรมการ IDDSI ได้เพิ่มระดับ 1 เข้าในกรอบมาตรฐานตั้งแต่ปี 2016 โดยเฉพาะเพื่อตอบสนองความต้องการของวิชาชีพด้านเด็ก (paediatric speech pathology และ paediatric gastroenterology) [1][2]

เหตุผลสำคัญ:

1. ทารกที่มีกรดไหลย้อน (infant GER/GERD): งานวิจัยก่อน IDDSI แสดงให้เห็นว่าการเพิ่มความข้นให้นมเพียงเล็กน้อย (ด้วย rice cereal หรือ commercial thickener เช่น GelMix) ช่วยลดการไหลย้อนและการสำลักขณะดูดนม โดยไม่ขัดขวางการกลืนตามธรรมชาติ ระดับ 2 ขึ้นไปถือว่าข้นเกินไปสำหรับ nipple flow ปกติ
2. ทารกคลอดก่อนกำหนด (preterm infants): การประสานงานของ suck-swallow-breathe ยังพัฒนาไม่เต็มที่ในทารกอายุครรภ์ < 37 สัปดาห์ — ของเหลวที่ข้นเพียงเล็กน้อยช่วยชะลออัตราการไหลในคอโดยไม่รบกวนระบบการหายใจ
3. Laryngomalacia / stridor ในทารก: ระดับ 1 ช่วยลดการสำลักระหว่างอาการหดเกร็งของ larynx ที่มักเกิดช่วงเดือนแรกของชีวิต
4. ผู้ใหญ่ที่กำลัง step-down จากระดับที่ข้นกว่า: เมื่อผู้ป่วยฟื้นฟูจากโรคหลอดเลือดสมองหรือผ่าตัด head-and-neck cancer และ speech therapist กำลังฝึกให้กลับสู่ของเหลวปกติ ระดับ 1 เป็นก้าวสุดท้ายก่อนเปลี่ยนเป็นระดับ 0

ในประเทศไทย ตามแนวปฏิบัติของ Thai Dysphagia Working Group และการใช้งานในโรงพยาบาลรามาธิบดี ศิริราช และจุฬาลงกรณ์ ระดับ 1 มักเป็น “ขั้นระหว่างกลาง” มากกว่าเป็นระดับปลายทางถาวร — ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะถูกสั่งให้ใช้ระดับ 2 หรือระดับ 0 โดยตรง

---

3. การทดสอบอย่างเป็นทางการ: IDDSI Flow Test

การทดสอบเดียวที่ใช้สำหรับระดับ 1 คือ IDDSI 10 mL Slip-Tip Syringe Flow Test เช่นเดียวกับระดับ 0-3 [1]

ขั้นตอน:

1. ใช้กระบอกฉีดยาชนิด slip-tip (ไม่ใช่ luer-lock) ขนาด 10 มล. — หาซื้อได้ที่ร้านยาในไทย (ราคา 5-10 บาท/ชิ้น)
2. ปิดปลายด้วยนิ้วชี้ (ไม่ต้องถอด plunger ออก — แต่ให้ดึง plunger ออกก็ได้หากไม่สะดวก)
3. เทของเหลวที่ต้องการทดสอบจนถึงเครื่องหมาย 10 มล.
4. ยกกระบอกตั้งตรง ปล่อยนิ้วพร้อมจับเวลา
5. หลัง 10 วินาทีพอดี ปิดปลายอีกครั้ง
6. อ่านปริมาตรที่เหลือ

การแปลผล:

• เหลือ < 1 มล. = ระดับ 0 (Thin) — ไม่เข้าเกณฑ์ระดับ 1
• เหลือ 1-4 มล. = ✅ ระดับ 1 (Slightly Thick)
• เหลือ 4-8 มล. = ระดับ 2 (Mildly Thick) — ข้นเกินไปสำหรับผู้ป่วยที่ต้องการระดับ 1
• เหลือ > 8 มล. = ระดับ 3 (Moderately Thick)

เคล็ดลับสำหรับผู้ปฏิบัติในไทย:

• ใช้อุณหภูมิห้อง (25-28°C) เป็นมาตรฐาน — ของเหลวร้อนไหลเร็วกว่าของเหลวเย็น อาจให้ผลที่ผิดไปจากความจริง
• ทดสอบภายใน 1 นาทีหลังเตรียม — สารเพิ่มความข้นประเภทแป้ง (starch-based) จะข้นขึ้นเรื่อยๆ ตามเวลา (phenomenon เรียกว่า “drift”)
• ทำซ้ำอย่างน้อย 2 ครั้ง เพื่อยืนยันความสม่ำเสมอ

---

4. ข้อบ่งชี้ทางคลินิกในประเทศไทย

ในทารกและเด็ก:

• GER/GERD ในทารก: ตามแนวปฏิบัติของ North American Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (NASPGHAN) และ ESPGHAN — การเพิ่มความข้นเป็นแนวทางบรรทัดแรก (first-line) ก่อนใช้ยา [2]
• ทารก preterm: การติดตามหลัง NICU discharge ที่ศูนย์การแพทย์ไทยหลายแห่งใช้ระดับ 1 ในทารก 32-36 สัปดาห์ที่ยังกลืนไม่ประสานกัน
• Congenital laryngomalacia: การติดตามโดย pediatric ENT พบว่าอาการดีขึ้นเมื่อเปลี่ยนเป็นระดับ 1

ในผู้ใหญ่:

• Step-down therapy: ผู้ป่วย stroke, TBI, head-and-neck cancer ที่กำลังกลับสู่ของเหลวปกติ
• Mild presbyphagia: ผู้สูงอายุที่มีการเปลี่ยนแปลงการกลืนตามอายุในระดับเบามาก แต่ยังไม่ถึงเกณฑ์ระดับ 2
• Parkinson’s disease ระยะต้น (Hoehn-Yahr I-II): บางราย speech pathologist อาจแนะนำลองระดับ 1 ก่อนกระโดดไปถึงระดับ 2

ข้อควรระวัง:

• ระดับ 1 ไม่ใช่ ของเหลวที่ปลอดภัยสำหรับผู้ป่วย dysphagia ระดับปานกลางถึงรุนแรง — ผู้ป่วยที่มีอาการสำลักชัดเจนต้องใช้ระดับ 2 หรือระดับ 3
• หาก speech-language pathologist หรือ dietitian สั่งระดับ 2 ไว้แล้ว ห้ามลดเป็นระดับ 1 เอง โดยไม่ปรึกษา

---

5. การเตรียมที่บ้านในบริบทไทย

สารเพิ่มความข้นที่หาได้ในไทย:

• Xanthan gum-based (เช่น Nestlé Resource ThickenUp Clear): แนะนำที่สุด — ใสโปร่งแสง รสชาติกลาง ไม่ drift ตามเวลา ราคา ~450-600 บาท/กระป๋อง 125g
• Starch-based (เช่น Nestlé ThickenUp รุ่นดั้งเดิม): ราคาถูกกว่า แต่ข้นเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตามเวลา และอาจขุ่นใน tea/coffee
• ข้าวบด (rice cereal) สำหรับทารก: Cerelac หรือ Nestum สำหรับเพิ่มความข้นให้นมทารก — ต้องปรึกษาหมอเด็กก่อนใช้เพราะเสี่ยงเพิ่มแคลอรี่

ปริมาณโดยประมาณ (สำหรับ 200 มล. น้ำเปล่า):

• Xanthan-based: 0.5-1 g (ประมาณ ¼ ช้อนชาพูน) เพื่อให้ได้ Flow Test 1-4 มล.
• Starch-based: 1.5-2 g (ประมาณ ½ ช้อนชา)

ขั้นตอน:

1. ตวงน้ำอุณหภูมิห้องในแก้วใส
2. โรยผงทีละน้อยในขณะที่คนด้วยช้อนอย่างต่อเนื่อง (เพื่อหลีกเลี่ยงการจับตัวเป็นก้อน)
3. ปล่อยพัก 1-2 นาทีให้ผงละลายสมบูรณ์
4. ทดสอบด้วย IDDSI Flow Test ก่อนให้ผู้ป่วยดื่ม
5. หากข้นเกินไป เติมน้ำเล็กน้อยแล้วคนใหม่; หากบางเกินไป เติมผงอีก 0.1-0.2 g

การเก็บรักษา: ทำสดใหม่ทุกครั้งก่อนดื่ม หรือเก็บในตู้เย็น ≤ 24 ชั่วโมง

---

6. หลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัย Robbins 2008 (Protect ASSIST trial) ที่มักถูกอ้างอิงสำหรับระดับ 2 และ 3 ไม่ได้ศึกษาระดับ 1 โดยตรง เนื่องจากการทดลองออกแบบมาเพื่อเปรียบเทียบ honey-thick vs nectar-thick vs chin-tuck posture เท่านั้น [3]

หลักฐานสำหรับการใช้ในทารก:

• การทบทวนของ Cochrane (Horvath 2008, updated) สรุปว่าการเพิ่มความข้นให้นมช่วยลดความถี่ของ regurgitation อย่างมีนัยสำคัญ แต่ไม่ชัดเจนว่าลดภาวะ pathological GERD [2]
• AAP (American Academy of Pediatrics) แนะนำให้ใช้ rice cereal หรือ commercial thickener เป็นแนวทางแรกสำหรับ infant GER ที่ไม่ซับซ้อน

หลักฐานสำหรับผู้ใหญ่:

• ระดับ 1 ขาดหลักฐาน RCT เฉพาะในผู้ใหญ่ เนื่องจากเป็นระดับที่คล้ายน้ำปกติมาก และส่วนใหญ่ใช้เป็น transitional level
• คำแนะนำในผู้ใหญ่จึงอิงจาก “least restrictive principle” — ใช้ระดับที่ต่ำสุดที่ยังปลอดภัย เพื่อรักษา hydration และคุณภาพชีวิต [3]

---

7. ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ใช้ระดับ 1 แทนระดับ 2 เพื่อ “ให้ดื่มง่ายขึ้น”: หากแพทย์สั่งระดับ 2 การลดลงเป็นระดับ 1 อาจนำไปสู่การสำลัก — ต้องปรึกษาก่อน
2. ไม่ทำ Flow Test: การเพิ่มผงตามความรู้สึกโดยไม่ทดสอบด้วย syringe ทำให้ได้ระดับที่ไม่แน่นอน — โดยเฉพาะระดับ 1 ที่ช่วงข้นแคบมาก (1-4 มล.) ผิดพลาดง่าย
3. ใช้ starch-based thickener ใน tea ร้อน: แป้งจะแตกตัวในอุณหภูมิสูง ทำให้ความข้นไม่คงที่ — ใช้ xanthan-based แทน
4. เก็บในตู้เย็นนานเกินไป: starch-based จะ “drift” ข้นขึ้นเรื่อยๆ — ของเหลวที่เตรียมไว้เมื่อเช้าอาจกลายเป็นระดับ 2 หรือ 3 ในตอนเย็น
5. ให้ทารกดื่มผ่านขวดนมรูปปกติ: ระดับ 1 อาจไหลเร็วเกินไปผ่าน nipple แบบมาตรฐาน — ต้องใช้ nipple แบบ slow-flow หรือ preterm nipple

---

8. การเฝ้าระวังในผู้ป่วย

ในทารก:

• นับจำนวน wet diapers ต่อวัน (≥ 6 ครั้งในทารก < 6 เดือน = hydration เพียงพอ)
• ชั่งน้ำหนักสัปดาห์ละครั้ง — น้ำหนักเพิ่มขึ้น 150-200 g/สัปดาห์ในทารก full-term
• สังเกตอาการหายใจผิดปกติขณะดูดนม — หากยังมี stridor หรือ cough ให้ปรึกษา ENT ทันที

ในผู้ใหญ่:

• ชั่งน้ำหนักรายสัปดาห์ — ลดลง > 2% ใน 1 สัปดาห์อาจบ่งชี้ดื่มไม่พอ
• สังเกต urine color — สีเหลืองอ่อนใส = hydration ดี; สีเข้มเข้มข้น = ขาดน้ำ
• บันทึกอาการไอหรือเสียงเปลี่ยนหลังดื่ม — เป็นสัญญาณว่าระดับ 1 อาจบางเกินไป

---

9. แหล่งอ้างอิงและเอกสารอ้างอิง

1. International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI). IDDSI Framework 2.0: Complete Framework & Detailed Descriptors. July 2019 (July 2020 errata). https://iddsi.org/framework
2. Horvath A, Dziechciarz P, Szajewska H. The effect of thickened-feed interventions on gastroesophageal reflux in infants: systematic review and meta-analysis of randomized, controlled trials. Pediatrics. 2008;122(6):e1268-77.
3. Robbins J, Gensler G, Hind J, et al. Comparison of 2 interventions for liquid aspiration on pneumonia incidence: a randomized trial. Annals of Internal Medicine. 2008;148(7):509-18.
4. คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี. แนวปฏิบัติการดูแลผู้ป่วยกลืนลำบาก. เอกสารภายในและแนวปฏิบัติคลินิก

บทความนี้สรุปแนวทางจากเอกสาร IDDSI 2.0 ซึ่งเผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons BY-SA 4.0 สำหรับการนำไปใช้ในคลินิก ผู้ปฏิบัติควรอ้างอิงเอกสารทางการฉบับปัจจุบันจาก iddsi.org เสมอ บทความนี้ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ หากท่านหรือผู้ที่ท่านดูแลมีภาวะกลืนลำบาก กรุณาปรึกษาแพทย์ นักแก้ไขการพูด หรือนักโภชนาการ

---

ปรับปรุงล่าสุด: 2026-04-20 · ใบอนุญาต: CC BY 4.0 · ดูแลโดย SeniorDeli (Carewells) — กิจการเพื่อสังคมในฮ่องกงที่ผลิตอาหารดูแลผู้ป่วยกลืนลำบากตามมาตรฐาน IDDSI หน้านี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาเท่านั้น สำหรับการสอบถามเชิงการค้า: [email protected]