Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

มาตรฐาน IDDSI: คู่มือสำหรับผู้ดูแลไทย

สรุปสั้น: IDDSI คือมาตรฐานสากลสำหรับจัดระดับความข้นของอาหารและเครื่องดื่มสำหรับผู้ป่วยภาวะกลืนลำบาก มี 8 ระดับ (0-7) ตั้งแต่บาง (เหมือนน้ำ) จนถึงอาหารธรรมดา บทความนี้อธิบายแต่ละระดับอย่างเข้าใจง่าย พร้อมวิธีทดสอบที่บ้านและตัวอย่างอาหารไทย

ทำไมต้องมีมาตรฐาน IDDSI?

ก่อนที่จะมี IDDSI (พัฒนาปี 2013-2019) แต่ละโรงพยาบาล แต่ละประเทศใช้คำศัพท์และมาตรฐานต่างกันในการอธิบายความข้นของอาหารสำหรับผู้ป่วยภาวะกลืนลำบาก ทำให้เกิดความสับสนอย่างมาก โดยเฉพาะเมื่อผู้ป่วยย้ายโรงพยาบาลหรือกลับบ้าน

IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) คือมาตรฐานสากลที่พัฒนาโดยผู้เชี่ยวชาญจาก 33 ประเทศ ปัจจุบันใช้ใน 70+ ประเทศ รวมถึงโรงพยาบาลชั้นนำในประเทศไทย เช่น รามาธิบดี ศิริราช และสถาบันสิรินธร

ความหมายในทางปฏิบัติ: เมื่อแพทย์หรือนักแก้ไขการพูดระบุว่า “ให้อาหาร IDDSI ระดับ 4” ผู้ดูแลที่บ้าน โรงพยาบาล และโรงอาหารต่างๆ จะเข้าใจมาตรฐานเดียวกัน

ระบบ IDDSI — 8 ระดับ

IDDSI แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม:

ระดับ 3 และ 4 อยู่ในทั้งสองกลุ่ม (ใช้ได้ทั้งกับอาหารเหลวและอาหารข้น)

ระดับ 0 — บาง (Thin)

ลักษณะ: ไหลอิสระเหมือนน้ำ ไหลหมดภายใน 10 วินาทีใน IDDSI Flow Test

เหมาะกับ: ผู้ที่ไม่มีปัญหาการกลืน ไม่เหมาะ กับผู้มีปัญหาการกลืนของเหลวบาง

ตัวอย่างอาหารไทย: น้ำเปล่า ชาร้อน น้ำมะพร้าว น้ำผลไม้คั้นสด (ไม่มีเนื้อ)

ระดับ 1 — ข้นเล็กน้อย (Slightly Thick)

ลักษณะ: ข้นกว่าน้ำเล็กน้อย แต่ยังไหลได้อิสระ

เหมาะกับ: ผู้ที่มีปัญหาเล็กน้อยกับของเหลวบาง

ตัวอย่างอาหารไทย: นมสดธรรมดา นมถั่วเหลืองบาง

ระดับ 2 — ข้นน้อย (Mildly Thick)

ลักษณะ: ไหลช้ากว่านม หนาขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ไม่หยดผ่านส้อม

การทดสอบส้อม (Fork Drip Test): จุ่มส้อมลงในของเหลว ยกขึ้น — ของเหลวควรหยดเป็นหยดๆ จากซี่ส้อม ไม่ไหลเป็นสาย

ตัวอย่างอาหารไทย: นมข้นหวานเจือจาง นมถั่วเหลืองเข้มข้น

ระดับ 3 — ข้นปานกลาง / บดละเอียด (Moderately Thick / Liquidised)

ลักษณะ: ไหลช้า ดูดด้วยหลอดได้แต่ต้องออกแรง ค้างอยู่บนส้อม

การทดสอบส้อม: เทลงบนส้อม — ค้างอยู่บนพื้นผิวส้อมและรั่วออกเล็กน้อยเท่านั้น ไม่ไหลเป็นสาย

ตัวอย่างอาหารไทย: โจ๊กบดละเอียด โยเกิร์ตเหลว สมูทตี้บาง นมถั่วเหลืองข้น

ระดับ 4 — บดจนเนียน / ข้นมาก (Pureed / Extremely Thick)

ลักษณะ: เนียนเหมือนครีม ไม่มีเม็ดหรือเส้นใย ไม่ต้องเคี้ยว คงรูปร่างบนจาน ไม่ไหล

การทดสอบพลิกช้อน (Spoon Tilt Test): ตักอาหารขึ้นมาแล้วพลิกช้อน — อาหารควรหล่นออกเป็นก้อนชัดเจน ไม่ติดช้อน ไม่ไหล

ตัวอย่างอาหารไทย: โจ๊กบดเนียน มันฝรั่งบดเนียน ปลานึ่งบดละเอียด เต้าหู้นุ่มบด ไข่ตุ๋นเนียน สังขยา

ข้อควรระวัง: อาหาร IDDSI ระดับ 4 ต้อง ไม่มีเม็ด ก้อน เส้นใย หรือส่วนผสมที่มีเนื้อสัมผัสต่างกัน ตัวอย่างเช่น โจ๊กที่ยังมีเม็ดข้าวหรือผักเส้นไม่ผ่านมาตรฐานระดับ 4

ระดับ 5 — สับละเอียดและชุ่มชื้น (Minced & Moist)

ลักษณะ: มีชิ้นเล็กๆ ≤4 มม. แต่นุ่มชุ่มชื้น แตกออกได้ง่าย ต้องใช้ลิ้นกดบ้าง ไม่ต้องเคี้ยวมาก

การทดสอบ: สามารถกดให้แตกได้ด้วยลิ้นหรือเพดานปาก ไม่ต้องใช้ฟัน

ตัวอย่างอาหารไทย: ข้าวนิ่ม ไข่คนนุ่ม ปลานึ่งแตกฝอยมีน้ำ มะละกอสุกนุ่ม

ระดับ 6 — นุ่มและหั่นชิ้นเล็ก (Soft & Bite-Sized)

ลักษณะ: หั่นชิ้นไม่เกิน 1.5 ซม. × 1.5 ซม. นุ่ม เคี้ยวได้ด้วยฟันปลอมหรือเหงือก ไม่แข็ง ไม่กรอบ ไม่เหนียว

การทดสอบ: กดด้วยส้อมเบาๆ สามารถบดแตกได้ ไม่ต้องใช้มีด

ตัวอย่างอาหารไทย: เนื้อปลาพะโล้นุ่มหั่นชิ้นเล็ก เต้าหู้นึ่งนุ่ม ฟักทองต้มนุ่ม มะเขือยาวอบนุ่ม

ระดับ 7 — อาหารธรรมดา / เคี้ยวง่าย (Regular / Easy to Chew)

ลักษณะ: อาหารทั่วไปแต่เน้นนุ่ม หั่นง่าย เคี้ยวง่าย หลีกเลี่ยงอาหารที่แข็งหรือเหนียวมาก

อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงในระดับ 7 สำหรับผู้สูงอายุที่อ่อนแรง: ขนมปังกรอบ ถั่วเม็ด ลูกอมแข็ง เนื้อสัตว์เส้นเหนียว ผลไม้แข็งทั้งลูก

หลักการสำคัญของ IDDSI

  1. อย่าเปลี่ยนระดับโดยไม่มีคำสั่งจากผู้เชี่ยวชาญ
  2. หลีกเลี่ยงอาหารหลายเนื้อสัมผัสในจานเดียวกัน เช่น แกงที่มีทั้งน้ำแกงใสและชิ้นเนื้อ — อันตรายเพราะผู้ป่วยควบคุมได้ยาก
  3. ทดสอบสม่ำเสมอ: อุณหภูมิ ส่วนผสม และวิธีปรุงล้วนส่งผลต่อเนื้อสัมผัส ต้องตรวจสอบทุกครั้ง
  4. ติดฉลากชัดเจน: อาหารที่เตรียมไว้ล่วงหน้าควรระบุระดับ IDDSI เพื่อป้องกันความสับสน

วิธีทดสอบความข้นของเครื่องดื่มที่บ้าน (IDDSI Flow Test)

สิ่งที่ต้องการ: กระบอกฉีดยา 10 มล. (ซื้อได้ที่ร้านขายยา) และนาฬิกาจับเวลา

  1. ใช้นิ้วปิดปลายกระบอกฉีดยา
  2. ดูดเครื่องดื่มที่ต้องการทดสอบจนเต็ม 10 มล.
  3. ตั้งกระบอกฉีดยาในแนวตั้ง แล้วเอานิ้วออก
  4. หลังจาก 10 วินาทีพอดี อ่านปริมาณที่เหลือ:
ปริมาณเหลือหลัง 10 วินาที ระดับ IDDSI
0 มล. (ไหลหมด) ระดับ 0 (บาง)
1-4 มล. เหลือ ระดับ 1 (ข้นเล็กน้อย)
4-8 มล. เหลือ ระดับ 2 (ข้นน้อย)
มากกว่า 8 มล. หรือไม่ไหลเลย ระดับ 3+ (ข้นปานกลางขึ้นไป)

อาหารไทยตามระดับ IDDSI

ระดับ IDDSI อาหารไทยที่เหมาะสม
3 โจ๊กบดละเอียด น้ำเต้าหู้ข้น น้ำถั่วกรองละเอียด
4 โจ๊กบดเนียน มันฝรั่งบด เต้าหู้นุ่มบด สังขยา ไข่ตุ๋นเนียน
5 ข้าวนิ่ม ไข่คนนุ่ม ปลานึ่งแตกฝอย มะละกอสุกนุ่ม
6 เต้าหู้นึ่งนุ่ม ฟักทองต้มหั่นชิ้น ปลาพะโล้นุ่มหั่นเล็ก
7 ข้าวต้มหรือข้าวสวยนิ่ม ปลานึ่งธรรมดา ผักลวกนุ่ม แกงจืดทั่วไป

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษา ไม่สามารถแทนที่การปรึกษาแพทย์ ระดับ IDDSI ที่เหมาะสมต้องได้รับการกำหนดโดยนักแก้ไขการพูดหรือแพทย์