การประเมินน้ำหนักและภาวะทุพโภชนาการในผู้ป่วยกลืนลำบาก

สรุปสั้น: ภาวะทุพโภชนาการพบในผู้ป่วยกลืนลำบากสูงถึง 30–50% แต่มักไม่ได้รับการวินิจฉัย เครื่องมือ MNA (Mini Nutritional Assessment) และการติดตามน้ำหนักสม่ำเสมอช่วยจับสัญญาณเตือนก่อนที่ภาวะจะรุนแรง

ทำไมการประเมินโภชนาการจึงสำคัญ

ภาวะทุพโภชนาการในผู้ป่วยกลืนลำบากสร้างผลกระทบซ้ำซ้อน:

• ทางกายภาพ: กล้ามเนื้ออ่อนแรง กระดูกเปราะ แผลหายช้า ภูมิต้านทานต่ำ
• ทางระบบประสาท: สับสน ซึมเศร้า ฟื้นตัวจากโรคหลอดเลือดสมองช้าลง
• การกลืน: กล้ามเนื้อกลืนอ่อนแรงลงเรื่อย ๆ ทำให้กลืนยากขึ้น

การค้นพบปัญหาเร็ว = รักษาง่ายกว่า ผลลัพธ์ดีกว่า

ดัชนีมวลกาย (BMI) — ไม้บรรทัดเบื้องต้น

สูตรคำนวณ

BMI = น้ำหนัก (กก.) ÷ [ส่วนสูง (เมตร)]²

ตัวอย่าง: น้ำหนัก 52 กก. ส่วนสูง 1.60 เมตร → BMI = 52 ÷ (1.60²) = 52 ÷ 2.56 = 20.3

เกณฑ์ BMI สำหรับผู้สูงอายุเอเชีย

ข้อควรระวัง: BMI ไม่แม่นยำสำหรับผู้สูงอายุที่มีบวมน้ำ ควรดูร่วมกับการสูญเสียน้ำหนักและ MNA

MNA (Mini Nutritional Assessment) — เครื่องมือมาตรฐานสากล

MNA พัฒนาโดย Nestlé ใช้กันทั่วโลกในโรงพยาบาลและบ้านพักคนชรา แบ่งเป็น 2 ขั้นตอน

ขั้นที่ 1: MNA-SF (Short Form) — คัดกรองเบื้องต้น

ตอบคำถาม 6 ข้อ (0–14 คะแนน):

A. การรับประทานอาหาร ใน 3 เดือนที่ผ่านมา รับประทานอาหารลดลงเนื่องจากเบื่ออาหาร ปัญหาการย่อย หรือกลืนลำบากหรือไม่?

• 0 = ลดลงมาก
• 1 = ลดลงเล็กน้อย
• 2 = ไม่ลดลง

B. น้ำหนักตัว น้ำหนักลดลงใน 3 เดือนที่ผ่านมา?

• 0 = ลด > 3 กก.
• 1 = ไม่ทราบ
• 2 = ลด 1–3 กก.
• 3 = ไม่ลด

C. การเคลื่อนที่

• 0 = นอนบนเตียงหรือนั่งรถเข็น
• 1 = ออกจากเตียงได้แต่ไม่ออกนอกบ้าน
• 2 = ออกนอกบ้านได้

D. ความเครียดหรือโรคเฉียบพลัน ใน 3 เดือนที่ผ่านมา มีความเครียดทางจิตใจหรือป่วยเฉียบพลันหรือไม่?

• 0 = ใช่
• 2 = ไม่

E. ปัญหาทางจิตประสาท

• 0 = สมองเสื่อมรุนแรง หรือซึมเศร้ารุนแรง
• 1 = สมองเสื่อมเล็กน้อย หรือซึมเศร้าเล็กน้อย
• 2 = ไม่มีปัญหา

F. BMI

• 0 = BMI < 19
• 1 = BMI 19–21
• 2 = BMI 21–23
• 3 = BMI ≥ 23

การแปลผล MNA-SF

การติดตามน้ำหนักที่บ้าน

วิธีชั่งน้ำหนักที่ถูกต้อง

1. ชั่งตอนเช้าหลังตื่นนอน ก่อนรับประทานอาหาร
2. ถ่ายปัสสาวะก่อนชั่ง
3. ใส่เสื้อผ้าน้ำหนักเบา หรือชุดเดิมทุกครั้ง
4. บันทึกในสมุดหรือแอป พร้อมวันที่

สัญญาณเตือนที่ต้องรายงานแพทย์

• น้ำหนักลด > 1 กก./สัปดาห์
• น้ำหนักลด > 5% ของน้ำหนักตัวใน 1 เดือน
• น้ำหนักลด > 10% ใน 6 เดือน

ตัวอย่าง: ผู้ป่วยหนัก 60 กก. → น้ำหนักลด > 3 กก. ใน 1 เดือน (5% = 3 กก.) ต้องรีบปรึกษาแพทย์

การประเมินส่วนอื่นที่ผู้ดูแลทำได้

การวัดรอบน่อง (Calf Circumference)

ตัวชี้วัดมวลกล้ามเนื้อง่าย ๆ:

• วัดส่วนที่ใหญ่ที่สุดของน่อง ขณะนอนหรือนั่ง ขาเหยียดตรง
• ค่า < 31 ซม. = สัญญาณเตือนภาวะทุพโภชนาการและซาร์โคพีเนีย

สังเกตอาการภายนอก

ตรวจตาทุกสัปดาห์:

• กล้ามเนื้อ: แขนขาลีบลง มองเห็นกระดูกชัดขึ้น
• ผิว: ผิวแห้ง ผิวหยาบ ผมร่วง
• บวม: เท้า ข้อเท้า หรือแขนบวม (อาจเป็น hypoalbuminemia)
• ฟัน/ปาก: ปากเป็นแผล เหงือกอักเสบ (ขาดวิตามิน C หรือ B)
• ความแข็งแรง: จับมือแล้วรู้สึกว่าแรงจับลดลง

เมื่อไรควรพบผู้เชี่ยวชาญทันที

ติดต่อแพทย์หรือนักโภชนาการโดยไม่ต้องรอนัดหาก:

• ไม่สามารถรับประทานอาหารได้เกิน 3 วัน
• MNA-SF ได้ 7 คะแนนหรือต่ำกว่า
• น้ำหนักลด > 5% ใน 1 เดือน
• สัญญาณอาจต้องให้อาหารทางสาย (Nasogastric tube)
• บวมน้ำที่ขาอย่างชัดเจน

ผู้เชี่ยวชาญที่ควรพบ

ในไทย:

• นักโภชนาการคลินิก (Registered Dietitian) — โรงพยาบาลรัฐและเอกชนขนาดใหญ่
• แพทย์เวชศาสตร์ผู้สูงอายุ (Geriatrician)

ในฮ่องกง:

• Dietitian ผ่าน HA (Hospital Authority) — Cluster-based referral
• Private dietitian — HK Dietitians Association (HKDA) มีรายชื่อสมาชิกออนไลน์

แบบบันทึกติดตามโภชนาการรายสัปดาห์

พิมพ์ตารางนี้และติดไว้ที่ตู้เย็นหรือข้างเตียง บันทึกทุกจันทร์เช้า

บทความนี้เป็นข้อมูลทางการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ MNA ควรใช้เป็นเครื่องมือคัดกรองเบื้องต้น ไม่ใช่การวินิจฉัยทางการแพทย์