Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

มาตรฐาน IDDSI นานาชาติสำหรับอาหารผู้มีปัญหาการกลืน — คู่มือฉบับสมบูรณ์

สรุปสั้น: IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) คือมาตรฐานสากลที่จำแนกอาหารและเครื่องดื่มออกเป็น 8 ระดับ (0–7) เพื่อให้ผู้มีภาวะกลืนลำบากได้รับอาหารที่ปลอดภัยและเหมาะสม ในประเทศไทย สมาคมการกลืนไทย (Thai Swallowing Association) ได้นำมาตรฐานนี้มาใช้ในแนวทางปฏิบัติทางคลินิกระดับชาติตั้งแต่ปี 2562 บทความนี้อธิบายทุกระดับ วิธีทดสอบ และการประยุกต์ใช้ในบริบทไทย


ภาวะกลืนลำบากในประเทศไทย — ขนาดของปัญหา

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างเต็มตัว ข้อมูลปี 2567 ระบุว่าประชากรไทยกว่า 13.2 ล้านคน หรือประมาณ 20% ของประชากรทั้งหมด มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป และแนวโน้มนี้จะเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

ภาวะกลืนลำบาก (Dysphagia — ออกเสียงว่า ดิส-เฟ-เจีย) คืออาการที่การกลืนอาหารหรือของเหลวทำได้ยากหรือเจ็บปวด ซึ่งพบบ่อยในกลุ่มผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคต่างๆ โดยเฉพาะ:

ภาวะกลืนลำบากที่ไม่ได้รับการดูแลอย่างถูกต้องนำไปสู่:


IDDSI คืออะไร และทำไมจึงสำคัญ

IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) คือองค์กรระหว่างประเทศที่ก่อตั้งขึ้นในปี 2556 มีเป้าหมายสร้างมาตรฐานสากลสำหรับการจำแนกประเภทอาหารและเครื่องดื่มสำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก กรอบมาตรฐาน IDDSI เวอร์ชัน 2.0 (2562) ได้รับการยอมรับใน กว่า 40 ประเทศทั่วโลก รวมถึงประเทศไทย ออสเตรเลีย สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และฮ่องกง

ก่อนมี IDDSI แต่ละโรงพยาบาลและสถานดูแลผู้สูงอายุใช้คำศัพท์และเกณฑ์แตกต่างกัน ทำให้เกิดความสับสนอันตรายเมื่อผู้ป่วยย้ายสถานที่รักษา IDDSI แก้ปัญหานี้ด้วยระบบที่ ทุกคน — แพทย์ พยาบาล นักโภชนาการ นักแก้ไขการพูด ผู้ดูแล และครอบครัว — ใช้ภาษาเดียวกัน

อ้างอิงหลัก: Cichero JAY และคณะ (2017). Dysphagia, 32:293–314. DOI: 10.1007/s00455-016-9758-y


8 ระดับของมาตรฐาน IDDSI

กรอบ IDDSI แบ่งอาหารและเครื่องดื่มเป็น 8 ระดับ ตั้งแต่ 0 ถึง 7 โดย:

ระดับ 0 — บางมาก (Thin)

ลักษณะ: ไหลเหมือนน้ำ ไหลเร็ว สามารถดื่มผ่านหลอดทุกขนาด แก้ว หรือจุกนม

การทดสอบ IDDSI Flow Test:

ตัวอย่าง: น้ำเปล่า น้ำผลไม้ใส น้ำชา กาแฟ นม น้ำซุปใส

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่กลืนได้ปกติหรือผู้ที่แพทย์กำหนดว่าสามารถกลืนของเหลวบางได้ปลอดภัย


ระดับ 1 — ข้นเล็กน้อย (Slightly Thick)

ลักษณะ: ข้นกว่าน้ำเล็กน้อย ยังดื่มผ่านหลอดได้ ไหลช้ากว่าน้ำ

การทดสอบ: 1–4 มิลลิลิตร เหลือในกระบอกหลัง 10 วินาที

ตัวอย่าง: นมแม่ที่เสริมสารข้นบางชนิด สูตรนมทารกชนิด AR

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่ควบคุมการกลืนของเหลวบางได้ยาก แต่ยังไม่จำเป็นต้องใช้ระดับข้นมากกว่านี้


ระดับ 2 — ข้นปานกลาง (Mildly Thick)

ลักษณะ: ไหลจากช้อนได้ แต่ช้ากว่าน้ำ ดื่มผ่านหลอดขนาดมาตรฐาน (เส้นผ่าศูนย์กลาง 5.3 มม.) ได้ แต่ต้องออกแรงดูดมากขึ้น

การทดสอบ: 4–8 มิลลิลิตร เหลือในกระบอกหลัง 10 วินาที

ตัวอย่าง: นมข้นเจือจางที่ผ่านการปรับความข้น โยเกิร์ตเหลว น้ำผลไม้ปั่นที่กรองแล้ว

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของลิ้นได้จำกัด ทำให้ของเหลวบางไหลเร็วเกินไปจนกลืนไม่ทัน


ระดับ 3 — ข้นมาก / อาหารเหลว (Moderately Thick / Liquidised)

ลักษณะ:

การทดสอบ:

ตัวอย่างอาหารไทย: ข้าวต้มบดละเอียดมาก (ไม่มีเม็ดข้าว) น้ำแกงข้นที่บดและกรองแล้ว ซุปฟักทองบดเนียน

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่ควบคุมลิ้นได้จำกัด ต้องการอาหารที่ไหลช้าพอให้กลืนได้ปลอดภัย


ระดับ 4 — อาหารบดข้น (Pureed / Extremely Thick)

ลักษณะ:

การทดสอบ:

ตัวอย่างอาหารไทย: ข้าวสวยบดเนียนกับน้ำแกง ปลาบดละเอียดผสมซุป ฟักทองนึ่งบดผสมกะทิ ไข่ตุ๋น ถั่วเหลืองบดเป็นครีม

ข้อควรระวัง: หลีกเลี่ยงสาคู เม็ดแมงลัก วุ้น เยลลี่ที่แข็ง และของเหนียวทุกชนิด

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่ควบคุมการเคลื่อนไหวลิ้นได้น้อยมาก ต้องการอาหารที่ไม่ต้องออกแรงเคี้ยวเลย


ระดับ 5 — สับละเอียดและชุ่มชื้น (Minced & Moist)

ลักษณะ:

การทดสอบ (ต้องผ่านทั้ง 3 ข้อ):

ตัวอย่างอาหารไทย:

ข้อควรระวัง: เนื้อสัตว์ที่ไม่สามารถสับจนละเอียดได้ ต้องบดเนียน; ผักที่มีเส้นใยมาก เช่น คะน้า ผักบุ้ง ต้องตรวจสอบพิเศษ


ระดับ 6 — อ่อนนุ่มและพอคำ (Soft & Bite-Sized)

ลักษณะ:

การทดสอบ:

ตัวอย่างอาหารไทย:

ข้อควรระวัง: อย่าให้ชิ้นใหญ่เกิน 15 มม.; สเต๊กหรือเนื้อเคี้ยวยากต้องตุ๋นหรือตัดละเอียดก่อน; ผักผัดอาจแข็งเกินไป ต้องทดสอบ


ระดับ 7EC — เคี้ยวง่าย (Easy to Chew)

ลักษณะ:

การทดสอบ: Fork Pressure / Spoon Pressure จนนิ้วขาว — ชิ้นอาหารบี้แตก ไม่คืนรูป

ตัวอย่างอาหารไทย: ปลานึ่งที่กินได้ปกติ เต้าหู้อ่อน ไข่ต้มสุก ข้าวสวยนุ่ม กล้วยสุก แตงโมไม่มีเมล็ด


ระดับ 7 — อาหารปกติ (Regular)

ลักษณะ: อาหารทุกชนิดตามปกติ ไม่มีข้อจำกัดด้านเนื้อสัมผัสหรือขนาด รวมถึงอาหารแข็ง กรุบ หยาบ หรือมีเมล็ด

เหมาะสำหรับ: ผู้ที่ไม่มีปัญหาการกลืน หรือผู้ที่หายจากภาวะกลืนลำบากจนกลับสู่ภาวะปกติ


วิธีทดสอบ IDDSI ที่บ้าน

ผู้ดูแลสามารถทดสอบอาหารเบื้องต้นได้ด้วยอุปกรณ์ง่ายๆ:

1. การทดสอบกระบอกฉีดยา (สำหรับของเหลวระดับ 0–3)

อุปกรณ์:

วิธีทดสอบ:

  1. ดูดของเหลวเข้ากระบอกจนถึงขีด 10 มล.
  2. อุดปลายกระบอกด้วยนิ้ว ยกตั้งขึ้น
  3. เอานิ้วออก — จับเวลา 10 วินาที
  4. อ่านปริมาณที่เหลือในกระบอก
ปริมาณที่เหลือ ระดับ IDDSI
น้อยกว่า 1 มล. ระดับ 0 — บางมาก
1–4 มล. ระดับ 1 — ข้นเล็กน้อย
4–8 มล. ระดับ 2 — ข้นปานกลาง
มากกว่า 8 มล. ระดับ 3 — ข้นมาก

2. การทดสอบส้อม (สำหรับอาหารระดับ 3–7)

อุปกรณ์: ส้อมมาตรฐาน (กว้างประมาณ 15 มม. ระยะห่างง่ามประมาณ 4 มม.)

วิธีทดสอบตาม IDDSI:

ระดับ สิ่งที่ดูเมื่อกดส้อม
ระดับ 3 หยดช้าๆ เป็นก้อนผ่านง่ามส้อม; กดไม่เกิดรอยชัด
ระดับ 4 นั่งเป็นกองบนส้อม มีหางเล็กน้อย; กดเกิดรอยง่าม
ระดับ 5 ก้อนแยกผ่านง่ามส้อมได้ด้วยแรงกดน้อย
ระดับ 6 กดจนนิ้วขาว ก้อนบี้แตก ไม่คืนรูป
ระดับ 7EC/7 เหมือนระดับ 6 แต่ไม่มีข้อจำกัดขนาด

สัญญาณเตือนที่ต้องพาพบแพทย์ทันที

พาผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยพบแพทย์หรือนักแก้ไขการพูด (Speech-Language Pathologist / นักกิจกรรมบำบัด) ทันทีหาก:


ทีมสหวิชาชีพในการดูแลภาวะกลืนลำบาก

การดูแลภาวะกลืนลำบากอย่างถูกต้องต้องใช้ทีมผู้เชี่ยวชาญหลายสาขา:

บทบาท หน้าที่หลัก
แพทย์ วินิจฉัยสาเหตุ สั่งการตรวจ VFSS หรือ FEES
นักแก้ไขการพูด (SLP) ประเมินการกลืน กำหนดระดับ IDDSI วางแผนฝึกกลืน
นักโภชนาการ / นักกำหนดอาหาร วางแผนอาหาร ป้องกันภาวะขาดสารอาหาร
พยาบาล ดูแลการให้อาหาร สังเกตอาการ
ผู้ดูแล / ครอบครัว เตรียมอาหาร ดูแลระหว่างมื้อ ติดตามอาการ

ในประเทศไทย บริการประเมินการกลืนมีให้บริการที่โรงพยาบาลมหาวิทยาลัย โรงพยาบาลศูนย์ และโรงพยาบาลเอกชนหลายแห่ง เช่น โรงพยาบาลศิริราช รามาธิบดี จุฬาลงกรณ์ และโรงพยาบาลสมิติเวช


ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ใช้ระดับ IDDSI ผิดโดยไม่ตรวจสอบ การบดอาหารเองที่บ้านอาจได้ระดับที่แตกต่างกันมาก ควรทดสอบด้วยส้อมหรือกระบอกฉีดยาทุกครั้ง

2. ใส่ก้อนแข็งในอาหารระดับ 4 เม็ดข้าว เส้นใยผัก หรือเมล็ดธัญพืชที่บดไม่ละเอียดพอ อาจทำให้สำลักได้แม้อาหารส่วนใหญ่จะเนียน

3. ให้กินส้มหรือผลไม้น้ำมากโดยไม่ตรวจสอบ ส้ม แตงโม และผลไม้ที่น้ำแยกออกมาระหว่างเคี้ยว มีความเสี่ยงสำลักน้ำผลไม้

4. ให้กินวุ้น เยลลี่ บัวลอย หรือสาคู อาหารเหล่านี้มีลักษณะ “ลื่น” และอาจเคลื่อนเข้าสู่ทางเดินหายใจก่อนที่ผู้ป่วยจะกลืนได้ทัน แม้จะดูนุ่มก็ตาม

5. ไม่ดื่มน้ำเพราะกลัวสำลัก ภาวะขาดน้ำเป็นภัยเงียบ ควรปรึกษานักแก้ไขการพูดเพื่อหาวิธีให้น้ำที่ปลอดภัยในระดับ IDDSI ที่เหมาะสม


การใช้สารข้นทำเครื่องดื่ม

สำหรับผู้ที่จำเป็นต้องดื่มของเหลวระดับ 1–4 สามารถใช้ สารข้น (Thickener) เพื่อปรับความข้น สารข้นแบ่งเป็น 2 ชนิดหลัก:

ควรปฏิบัติตามคำแนะนำบนผลิตภัณฑ์และตรวจสอบความข้นด้วยกระบอกฉีดยาทุกครั้งที่เปลี่ยนแบรนด์หรือปริมาณ

ปัจจุบัน ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (MTEC) ของไทยได้พัฒนาสารข้นจากวัตถุดิบไทย เช่น เมล็ดเฟนูกรีก เพื่อลดการพึ่งพาการนำเข้า (MTEC, 2024)


แหล่งอ้างอิงและแหล่งข้อมูล

บทความนี้เป็นการเรียบเรียงจากแหล่งข้อมูลสาธารณะที่เปิดเผยต่อสาธารณะ สำหรับการปฏิบัติทางคลินิก โปรดอ้างอิงเอกสาร IDDSI ฉบับเต็มและปรึกษาบุคลากรสาธารณสุขที่มีความเชี่ยวชาญ หน้านี้ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์


ปรับปรุงล่าสุด: 2026-04-19 · สัญญาอนุญาต: CC BY 4.0 · ดูแลโดย Editorial Team — วิสาหกิจเพื่อสังคมในฮ่องกง ผลิตอาหารดูแลสุขภาพตามมาตรฐาน IDDSI สำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก หน้านี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาเท่านั้น ดู About สำหรับข้อมูลพันธมิตรทางคลินิกและพันธกิจทางสังคมของเรา