Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

IDDSI ระดับ 0 ของเหลวบาง (Thin) — คู่มือฉบับสมบูรณ์สำหรับประเทศไทย

สรุปสั้น: IDDSI ระดับ 0 คือ “ของเหลวบาง” (Thin) — เป็นของเหลวปกติที่ไม่ผ่านการปรับเพิ่มความข้น ได้แก่ น้ำเปล่า ชา กาแฟ น้ำผลไม้ นมสด น้ำซุปใส และเครื่องดื่มทั่วไปอื่น ๆ เกณฑ์ทดสอบ: IDDSI 10 mL Slip-Tip Syringe Flow Test — ระดับ 0 มีของเหลวเหลือ น้อยกว่า 1 มล. หลังปล่อยไหล 10 วินาที ระดับ 0 เป็น “มาตรฐานปกติ” ของประชากรทั่วไป แต่สำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก (dysphagia) การดื่มของเหลวระดับ 0 อาจทำให้สำลักลงหลอดลม (aspiration) และเพิ่มความเสี่ยงปอดอักเสบจากการสำลัก

ประเด็นสำคัญโดยย่อ:

ระดับ 0 คือ “จุดตั้งต้น” ของกรอบ IDDSI 2.0 — ของเหลวที่ไหลเหมือนน้ำ [1]
การทดสอบมาตรฐาน: IDDSI Flow Test เหลือน้อยกว่า 1 มล. ใน 10 วินาที [1]
ไม่ใช่ผู้ป่วยกลืนลำบากทุกรายที่ต้องข้นของเหลว — การประเมินโดยนักแก้ไขการพูด (SLP) หรือแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู จำเป็นก่อนตัดสินใจ [2]
หลักฐานปัจจุบัน (Robbins 2008, Cichero 2024) แสดงว่าการจำกัดของเหลวระดับ 0 โดยไม่จำเป็นอาจทำให้เกิดภาวะขาดน้ำและลดคุณภาพชีวิต [3]
เป้าหมายการฟื้นฟูส่วนใหญ่คือการ “กลับไปสู่ระดับ 0” — การถอยระดับ (step-down) จากระดับ 1-4 กลับสู่ของเหลวบางปกติ

1. IDDSI ระดับ 0 คืออะไร

กรอบมาตรฐาน IDDSI 2.0 (ฉบับปรับปรุงกรกฎาคม 2019 พร้อม errata 2020) นิยามระดับ 0 ว่า “Thin” — เป็นของเหลวที่ไหลได้อย่างอิสระเหมือนน้ำ ผ่านหลอดดูดได้ง่าย และไม่ต้องออกแรงควบคุมในช่องปากมากกว่าปกติ [1]

คุณสมบัติหลักของระดับ 0:

การไหล: ไหลออกจากถ้วยได้อย่างอิสระและรวดเร็วเหมือนน้ำเปล่า
การดูดผ่านหลอด: ดูดผ่านหลอดดูดมาตรฐานได้โดยไม่ต้องออกแรง
เนื้อสัมผัส: เป็นของเหลวบริสุทธิ์ ไม่มีก้อนหรือเส้นใย
อุณหภูมิ: รับประทานได้ทั้งร้อนและเย็น
ตัวอย่าง: น้ำเปล่า ชา กาแฟ น้ำผลไม้ใส (น้ำส้ม น้ำแอปเปิ้ลกรอง) นมสด น้ำซุปใส น้ำแข็งเมื่อละลาย เครื่องดื่มอัดลม น้ำอัดลม

ข้อแตกต่างจากระดับใกล้เคียง:

คุณสมบัติ	ระดับ 0 (Thin)	ระดับ 1 (Slightly Thick)	ระดับ 2 (Mildly Thick)
Flow Test (10 มล., 10 วิ)	< 1 มล. เหลือ	1-4 มล. เหลือ	4-8 มล. เหลือ
การมองด้วยตา	ไหลเหมือนน้ำ	คล้ายน้ำ แยกยาก	เริ่มเห็นความข้น
การดูดผ่านหลอด	ง่ายมาก	ยังง่าย	ต้องออกแรงเล็กน้อย
ข้อบ่งชี้หลัก	ประชากรทั่วไป	ทารก GERD, ถอยระดับ	ผู้ป่วยผู้ใหญ่เริ่มต้น

2. ใครควรดื่มของเหลวระดับ 0 ได้ — และใครไม่ควร

2.1 กลุ่มที่ปลอดภัยต่อของเหลวระดับ 0

ผู้ที่ไม่มีภาวะกลืนลำบาก — ประชากรทั่วไป
ผู้ป่วยที่ผ่านการประเมินการกลืน (VFSS / FEES) แล้วพบว่าควบคุมของเหลวบางได้ปลอดภัย
ผู้ป่วยที่ฟื้นตัวจากโรคหลอดเลือดสมอง (stroke) จนถึงจุดที่นักแก้ไขการพูด (SLP) ให้ผ่านการทดสอบน้ำ (Water Swallow Test, 3-oz Test)
ผู้ที่ใช้กลยุทธ์ชดเชย (compensatory strategies) เช่น chin tuck หรือ effortful swallow ได้ผล ตามคำแนะนำของทีมรักษา

2.2 กลุ่มที่อาจไม่ปลอดภัย

ผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะกลาง-ปลาย ที่มีการเคลื่อนไหวลิ้นและกล่องเสียงช้าลง
ผู้ป่วยพาร์กินสันที่มีภาวะกลืนช้า (delayed swallow initiation)
ผู้ป่วยหลังโรคหลอดเลือดสมองในระยะเฉียบพลันที่ยังไม่ผ่านการประเมิน
ผู้ป่วยหลังผ่าตัดมะเร็งศีรษะและคอ โดยเฉพาะหลังรังสีรักษา
ผู้ป่วยที่ตรวจพบการสำลักเงียบ (silent aspiration) จาก FEES หรือ VFSS

2.3 การตัดสินใจ — ใครเป็นผู้สั่ง

ในประเทศไทย การปรับระดับของเหลวตาม IDDSI ควรสั่งโดยบุคลากรทางการแพทย์ที่ผ่านการฝึกอบรม ได้แก่:

นักแก้ไขการพูด (Speech-Language Pathologist, SLP) — ในโรงพยาบาลใหญ่ เช่น โรงพยาบาลศิริราช โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ โรงพยาบาลรามาธิบดี
แพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู (Rehabilitation Medicine)
โสตศอนาสิกแพทย์ (ENT) ที่เชี่ยวชาญด้านการกลืน
นักโภชนาการคลินิก (Clinical Dietitian) — ร่วมกับทีม SLP

3. การทดสอบมาตรฐาน: IDDSI Flow Test สำหรับระดับ 0

อุปกรณ์ที่ต้องใช้:

IDDSI 10 mL Slip-Tip Syringe (เข็มฉีดยาแบบปลายเรียว — ไม่ใช่ Luer-Lock) [1]
นาฬิกาจับเวลา 10 วินาที
ของเหลวตัวอย่างอุณหภูมิห้อง

ขั้นตอน:

ดูดของเหลว 10 มล. เข้าไปในหลอดฉีดยา ปิดปลายด้วยนิ้ว
ถือแนวตั้งให้ปลายชี้ลง
เริ่มจับเวลา พร้อมเปิดปลายปล่อยให้ไหลอิสระ
เมื่อครบ 10 วินาที ปิดปลายด้วยนิ้วอีกครั้ง
อ่านปริมาตรที่เหลือบนหลอด

เกณฑ์ผลลัพธ์:

เหลือ < 1 มล. → IDDSI ระดับ 0 (Thin)
เหลือ 1-4 มล. → ระดับ 1
เหลือ 4-8 มล. → ระดับ 2
เหลือ > 8 มล. → ระดับ 3 หรือสูงกว่า (ต้องใช้ Fork Drip Test แทน)

ในทางปฏิบัติ น้ำเปล่าปกติมักเหลือ 0 มล. (ไหลหมด) ชาและกาแฟก็เช่นกัน นมสดอาจเหลือ 0-0.5 มล. ยังคงอยู่ในช่วงระดับ 0

4. ความเสี่ยงของของเหลวระดับ 0 ในผู้ป่วยกลืนลำบาก

4.1 กลไกการสำลัก (Aspiration)

ของเหลวบางไหลผ่านคอหอยเร็วกว่าของเหลวข้น ทำให้ระบบป้องกันทางเดินหายใจ (กล่องเสียงยกขึ้นและปิดฝาปิดกล่องเสียง) ต้องทำงานได้อย่างรวดเร็ว ในผู้ป่วยที่มีการประสานงานลดลง ของเหลวอาจไหลเข้าหลอดลมก่อนที่กล่องเสียงจะปิดสนิท ส่งผลให้เกิดการสำลัก [2]

4.2 ปอดอักเสบจากการสำลัก (Aspiration Pneumonia)

การสำลักของเหลวบางซ้ำ ๆ อาจนำเชื้อแบคทีเรียในช่องปากเข้าสู่ปอด ทำให้เกิดปอดอักเสบจากการสำลัก ซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับต้น ๆ ในผู้สูงอายุไทย โดยเฉพาะผู้ป่วยในสถานพยาบาลระยะยาว [4]

4.3 การสำลักเงียบ (Silent Aspiration)

ประมาณ 40-60% ของการสำลักในผู้สูงอายุเป็นแบบ “เงียบ” — ไม่มีอาการไอหรือสำลัก การตรวจพบต้องใช้ VFSS หรือ FEES เท่านั้น ผู้ป่วยที่มีการสำลักเงียบไม่ควรได้รับของเหลวระดับ 0 โดยไม่ผ่านการประเมิน [2]

5. หลักฐานเชิงวิจัย: Robbins 2008 และผลกระทบต่อแนวทางปัจจุบัน

ผลงานวิจัยสำคัญของ Robbins และคณะ (2008) เปรียบเทียบการใช้กลยุทธ์ chin-down posture กับการข้นของเหลว (nectar-thick และ honey-thick) ในผู้ป่วยสมองเสื่อมและพาร์กินสัน พบว่า [3]:

ทั้งสองกลยุทธ์ลดการสำลักได้ใกล้เคียงกัน
กลุ่มที่ดื่มของเหลวข้นมีอัตราปอดอักเสบในช่วง 3 เดือนไม่ต่างจากกลุ่มที่ดื่มของเหลวบางพร้อม chin-down
กลุ่มของเหลวข้นมีอัตราการขาดน้ำและการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะสูงกว่า

บทเรียนสำคัญ: ไม่ควรข้นของเหลวโดยอัตโนมัติ — ต้องประเมินผู้ป่วยรายบุคคล และให้โอกาสผู้ป่วยได้ดื่มของเหลวบางระดับ 0 หากประเมินแล้วปลอดภัย

การทบทวนวรรณกรรมล่าสุดของ Cichero (2024) ย้ำหลักการ “least restrictive diet” — ให้ผู้ป่วยในระดับของเหลวบางที่สุดที่ปลอดภัยที่สุด [1]

6. การ “ถอยระดับ” (Step-Down) กลับสู่ระดับ 0

เป้าหมายการฟื้นฟูการกลืนส่วนใหญ่คือการกลับไปสู่ของเหลวระดับ 0 ขั้นตอนทั่วไป:

ประเมินซ้ำทุก 2-4 สัปดาห์ โดย SLP — ใช้ VFSS, FEES, หรือ bedside swallow test
ทดลองในสภาวะควบคุม — ในคลินิกหรือขณะแพทย์ดูแล ให้ดื่มน้ำปริมาณน้อย (5 มล.) สังเกตการไอ เสียงเปลี่ยน (wet voice) หรือการสำลัก
ถอยระดับทีละขั้น — จากระดับ 3 → 2 → 1 → 0 ไม่ข้ามขั้น
ตรวจ oxygen saturation ก่อน-หลังกิน — การลดลง > 2% อาจบ่งชี้การสำลัก
บันทึกการตอบสนอง — อุณหภูมิร่างกาย, อาการไอ, การหายใจ ในช่วง 24-48 ชั่วโมง

หากผ่านการทดสอบในคลินิก 2-3 ครั้งติดต่อกัน และไม่มีอาการปอดอักเสบในช่วงเฝ้าระวัง จึงอนุญาตให้กลับไปใช้ระดับ 0 เต็มรูปแบบ

7. กรณีพิเศษในประเทศไทย: เครื่องดื่มยอดนิยม

เครื่องดื่มไทยทั่วไปส่วนใหญ่จัดเป็นระดับ 0 (Thin) แต่บางรายการอยู่ในพรมแดนระหว่างระดับ 0 และ 1:

เครื่องดื่ม	ระดับ IDDSI โดยประมาณ	หมายเหตุ
น้ำเปล่า	0	มาตรฐาน
ชาร้อน / ชาเย็น	0	ต้องกรองใบชา
กาแฟดำ	0	ไม่มีฟองนม
กาแฟเย็น / ชาเย็นใส่นมข้น	0	นมข้นไม่เปลี่ยนความข้นเท่าที่คิด — ต้อง Flow Test ยืนยัน
น้ำส้มคั้น (กรอง)	0	ถ้าไม่มีเนื้อ
น้ำส้มมีเนื้อ	2-3	มีเส้นใย — ไม่เข้าเกณฑ์ระดับ 0
นมสด / นม UHT	0	ทั่วไป
โอวัลติน / ไมโล (ผสมปกติ)	0-1	ต้อง Flow Test ยืนยัน
น้ำกะทิใส (ในแกงเหลว)	0	แต่กะทิข้นจะเป็น 2-3
นมข้นหวานเจือน้ำ	0-1	ขึ้นกับสัดส่วน
น้ำเต้าหู้	0-1	ต้อง Flow Test
โยเกิร์ตดื่ม	2-3	ไม่ใช่ระดับ 0

หลักปฏิบัติ: สำหรับเครื่องดื่มที่ไม่แน่ใจ ให้ใช้ IDDSI Flow Test ยืนยันในร้านกาแฟหรือครัวบ้าน

8. ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

การข้นของเหลวโดยไม่จำเป็น — การสั่งข้นอัตโนมัติหลัง stroke ทุกราย ไม่สอดคล้องหลักฐานปัจจุบัน ควรประเมินก่อน
การข้ามการประเมินติดตาม — ผู้ป่วยที่ฟื้นตัวแล้วอาจดื่มของเหลวข้นต่อไปโดยไม่ได้ประเมินใหม่ ส่งผลขาดน้ำและลดคุณภาพชีวิต
การใช้ “น้ำเย็น” เป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่สำลัก — น้ำเย็นยังเป็นระดับ 0 ไม่ได้ลดความเสี่ยงสำลัก (แม้บางงานวิจัยพบว่าอุณหภูมิเย็นกระตุ้นการกลืน แต่ไม่ถือเป็นการรักษา)
การเข้าใจผิดว่าน้ำแข็งเป็นระดับ 0 — น้ำแข็งทั้งก้อนเป็นของแข็ง (ระดับ 7) เมื่อละลายจึงเป็นระดับ 0 ผู้ป่วยระดับ 2-3 ไม่ควรได้รับน้ำแข็ง
การไม่บันทึกในเวชระเบียน — ทีมแพทย์ต้องบันทึก “IDDSI Level 0 — thin fluids allowed” อย่างชัดเจนเพื่อสื่อสารระหว่างกะ
การคิดว่าของเหลวร้อนปลอดภัยกว่า — อุณหภูมิไม่เปลี่ยนระดับ IDDSI ของเหลวทุกอุณหภูมิที่ไหลอิสระจัดเป็นระดับ 0

9. บริบทระบบสุขภาพไทย

โรงพยาบาลรัฐขนาดใหญ่ (ศิริราช, จุฬาลงกรณ์, รามาธิบดี, ธรรมศาสตร์): มี SLP และทีม dysphagia ประเมินด้วย VFSS/FEES ได้
โรงพยาบาลชุมชน: อาจไม่มี SLP — การประเมินมักใช้ bedside test (Water Swallow Test) โดยพยาบาลหรือแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูที่เดินทางเยี่ยม
สถานดูแลผู้สูงอายุ (Elderly care homes): ควรประสานกับโรงพยาบาลที่ส่งต่อ เพื่อให้ได้คำสั่ง IDDSI ที่ชัดเจนก่อนรับผู้ป่วย
การดูแลที่บ้าน: ครอบครัวควรสังเกตอาการไอระหว่างดื่มน้ำเปล่า เสียงเปลี่ยนหลังดื่ม อุณหภูมิร่างกายสูงขึ้น — หากพบ ให้ปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินใหม่
หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (บัตรทอง): ครอบคลุมการประเมินการกลืนในโรงพยาบาลที่มีบริการ รวมถึงอุปกรณ์ข้นของเหลวตามข้อบ่งชี้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย / Pitfalls

สั่งข้นของเหลวโดยอัตโนมัติหลังโรคหลอดเลือดสมองโดยไม่ประเมิน — ขัดกับ Robbins 2008
ใช้สายตาประเมินความข้น — ไม่แม่นยำ ควรใช้ Flow Test
ไม่ประเมินซ้ำหลังฟื้นฟู — ผู้ป่วยอาจติดอยู่ในระดับข้นเกินความจำเป็น
มองข้ามการสำลักเงียบ — ไม่มีอาการไอไม่ได้แปลว่าปลอดภัย
สับสนระหว่าง “ระดับ 0” กับ “ของเหลวปลอดภัย” — ระดับ 0 คือของเหลวบางปกติ ความปลอดภัยขึ้นอยู่กับการกลืนของผู้ป่วย

Citations and sources

International Dysphagia Diet Standardisation Initiative (IDDSI). Complete IDDSI Framework Detailed Definitions 2.0 (July 2019, with 2020 errata). https://iddsi.org/framework
Cichero JAY, Lam P, Steele CM, et al. Development of International Terminology and Definitions for Texture-Modified Foods and Thickened Fluids Used in Dysphagia Management: The IDDSI Framework. Dysphagia. 2017;32(2):293-314.
Robbins J, Gensler G, Hind J, et al. Comparison of 2 interventions for liquid aspiration on pneumonia incidence: a randomized trial. Ann Intern Med. 2008;148(7):509-518.
กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะกลืนลำบาก (Guidelines for Care of Elderly with Dysphagia). https://www.dms.go.th
Steele CM, Alsanei WA, Ayanikalath S, et al. The influence of food texture and liquid consistency modification on swallowing physiology and function: a systematic review. Dysphagia. 2015;30(1):2-26.
สมาคมโรคระบบการกลืนแห่งประเทศไทย (Thai Dysphagia Society). ข้อมูลคลินิก — resources for Thai clinicians on dysphagia management.

This article paraphrases publicly-available IDDSI 2.0 framework documentation and peer-reviewed clinical literature. For clinical practice, refer to the current official IDDSI documentation at https://iddsi.org. This page is not medical advice.

Last updated: 2026-04-20 · License: CC BY 4.0 · Maintained by SeniorDeli (Carewells) — a Hong Kong social enterprise producing IDDSI-compliant care food for people living with dysphagia. This page is educational only; see About for our clinical partners and social mission.