Dysphagia Knowledge Hub — 吞嚥困難知識庫

คู่มือผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการทางปาก (ONS) สำหรับผู้ป่วยกลืนลำบาก — ฉบับประเทศไทย

สรุปสั้น ๆ: ผู้ป่วยกลืนลำบาก (dysphagia) ในไทยเสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการสูงมาก เพราะกินอาหารปกติได้น้อยและกลืนช้า ผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการทางปาก (Oral Nutritional Supplements; ONS) เป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยเติมพลังงานและโปรตีนให้ครบถ้วน แต่ไม่ใช่ ONS ทุกชนิดจะปลอดภัยสำหรับทุกระดับความหนืด การเลือกผลิตภัณฑ์ต้องพิจารณา 1) ระดับ IDDSI ที่ผู้ป่วยกลืนได้ 2) ปริมาณพลังงาน-โปรตีน 3) โรคร่วม เช่น เบาหวาน โรคไต และ 4) ราคา เนื่องจากระบบประกันสุขภาพไทยส่วนใหญ่ไม่ครอบคลุม ONS

ONS คืออะไร และทำไมสำคัญสำหรับผู้ป่วยกลืนลำบาก

Oral Nutritional Supplements (ONS) หมายถึงผลิตภัณฑ์อาหารทางการแพทย์ที่ผลิตขึ้นเพื่อเสริมพลังงาน โปรตีน วิตามิน และแร่ธาตุ ให้ผู้ป่วยที่กินอาหารปกติได้ไม่เพียงพอ ส่วนใหญ่อยู่ในรูปเครื่องดื่มพร้อมชง (liquid) แบบขวด แบบกล่อง หรือแบบผง

British Dietetic Association (BDA) ระบุว่า ONS แบบเครื่องดื่มมาตรฐานให้พลังงานประมาณ 1.0–2.4 กิโลแคลอรี/มล. และโปรตีนประมาณ 4–10 กรัม/100 มล. ซึ่งหมายความว่าขวดขนาด 200 มล. หนึ่งขวด สามารถให้พลังงาน 200–480 กิโลแคลอรี และโปรตีน 8–20 กรัม — เพียงพอต่อการเติมเต็มส่วนที่ขาดจากมื้อปกติในผู้สูงอายุส่วนใหญ่

ในผู้ป่วยกลืนลำบาก ONS มีบทบาทพิเศษ เพราะ:

1. ผู้ป่วย dysphagia กินได้ช้าและน้อย — มื้ออาหารปกติใช้เวลานาน 30–60 นาที ทำให้พลังงานที่ได้รับต่อวันต่ำกว่าความต้องการ
2. อาหารปรับเนื้อสัมผัส (texture-modified diets) มักมีพลังงานต่ำ — โจ๊ก ข้าวต้ม น้ำแกงปั่นละเอียด มีพลังงานต่อช้อนน้อยกว่าอาหารปกติ 30–50%
3. ความเสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการและภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย (sarcopenia) สูงขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของภาวะกลืนลำบากเชิงมวลกล้ามเนื้อ (sarcopenic dysphagia)

การคัดกรองก่อนเริ่ม ONS — MNA-SF และ EAT-10

ก่อนจะจ่าย ONS แพทย์ พยาบาล หรือนักกำหนดอาหาร ควรประเมินด้วยเครื่องมือคัดกรองอย่างน้อย 2 ตัว

1) MNA-SF (Mini Nutritional Assessment — Short Form)

เป็นแบบประเมินภาวะโภชนาการผู้สูงอายุที่ใช้แพร่หลายที่สุดในโรงพยาบาลไทย คะแนนเต็ม 14 คะแนน

• 12–14 คะแนน — ภาวะโภชนาการปกติ (ยังไม่จำเป็นต้องใช้ ONS)
• 8–11 คะแนน — เสี่ยงต่อทุพโภชนาการ (ควรเริ่ม ONS 1 ขวด/วัน + ติดตามน้ำหนักรายสัปดาห์)
• 0–7 คะแนน — ทุพโภชนาการชัดเจน (ต้องใช้ ONS 2 ขวด/วัน + ปรึกษานักกำหนดอาหาร + พิจารณาให้อาหารทางสายยางถ้ากินทางปากไม่เพียงพอ)

2) EAT-10 สำหรับคัดกรองภาวะกลืนลำบาก

EAT-10 (Eating Assessment Tool, 10 ข้อ) ใช้คัดกรองความรุนแรงของภาวะกลืนลำบาก คะแนน ≥3 หมายถึงมีปัญหากลืน ควรส่งต่อให้แพทย์โสต ศอ นาสิก หรือนักกิจกรรมบำบัด/นักแก้ไขการพูด (speech therapist) ประเมินเพิ่มเติม

การรวมทั้งสองเครื่องมือจะตอบคำถามสำคัญ 2 ข้อ: ต้องการพลังงานเสริมหรือไม่ และ กลืนของเหลวความหนืดใดได้ปลอดภัย

ประเภทของ ONS ที่พบในประเทศไทย

ในตลาดไทย ONS หาได้จากร้านขายยา ห้างสรรพสินค้า และโรงพยาบาล ราคาอยู่ระหว่าง 70–200 บาท/ขวด 200 มล. โดยแบ่งประเภทตามสูตรได้ดังนี้

สูตรครบถ้วนมาตรฐาน (Standard Complete Formula)

• Ensure (Abbott) — 220–250 kcal/ขวด โปรตีน 8.6 กรัม แลคโตสต่ำ
• Nutren Optimum (Nestlé) — 244 kcal/ขวด 8.5 กรัม โปรตีน เวย์ + เคซีน
• Boost (Nestlé) — สูตรโปรตีนสูง 14–20 กรัม/ขวด
• Fortisip / Nutricia — 300 kcal/ขวด 12 กรัม โปรตีน (นำเข้า)

สูตรเฉพาะโรค

• Glucerna / Nutren Balance — สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน คาร์โบไฮเดรตต่ำ ดัชนีน้ำตาลต่ำ ใช้ในผู้สูงอายุไทยจำนวนมาก เนื่องจากการสำรวจสุขภาพครั้งที่ 6 (พ.ศ. 2562–2563) รายงานว่าผู้สูงอายุ 60–69 ปี เป็นเบาหวาน 20.7% และอายุ 70–79 ปี เป็นเบาหวาน 21.3%
• Nepro / Novasource Renal — สำหรับผู้ป่วยโรคไต โปรตีนปรับ โพแทสเซียมและฟอสฟอรัสต่ำ
• Peptamen / Peptisorb — สูตรย่อยแล้ว (semi-elemental) สำหรับผู้มีปัญหาระบบย่อย

สูตรผง (Powdered ONS)

• Blendera-MF, Pan Enteral, Nestlé Hi-Cal — ชงเองที่บ้าน ประหยัดกว่าแบบขวด 30–50% ผู้ดูแลต้องระวังเรื่อง ความหนืดที่ชงแต่ละครั้งอาจไม่คงที่ ซึ่งเป็นประเด็นสำคัญสำหรับผู้ป่วย dysphagia

ONS กับระดับ IDDSI — ประเด็นความปลอดภัยที่มักถูกมองข้าม

งานวิจัยปี 2025 (Determination of the International Dysphagia Diet Standardization Initiative level of commercially available oral nutritional supplements) ที่ตีพิมพ์ใน Clinical Nutrition ESPEN ได้ทดสอบ ONS เชิงพาณิชย์หลายแบรนด์ด้วยวิธี IDDSI Flow Test (10 มล. syringe) และพบว่า:

• ONS เครื่องดื่มมาตรฐานส่วนใหญ่อยู่ที่ IDDSI Level 0 (thin) — เหมือนน้ำเปล่า
• ONS บางสูตรที่ข้นกว่า (เช่น milkshake-style) อยู่ที่ Level 1 (slightly thick)
• แทบไม่มี ONS ใดที่อยู่ที่ Level 2 หรือสูงกว่า เว้นแต่จะเติมสารเพิ่มความข้น

ความหมายทางคลินิก: ผู้ป่วยที่ต้องการของเหลวระดับ IDDSI Level 2 (mildly thick), Level 3 (moderately thick) หรือ Level 4 (extremely thick) — ซึ่งพบบ่อยในผู้ป่วยหลังโรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน หรือภาวะสมองเสื่อม — ไม่สามารถดื่ม ONS จากขวดได้โดยตรง ต้องเติมสารเพิ่มความข้น (thickener) ชนิดแซนแทนกัมหรือชนิดแป้งดัดแปร เพื่อปรับให้ถึงระดับที่ปลอดภัย

ขั้นตอนการเตรียม ONS ให้ถึงระดับ IDDSI ที่ต้องการ:

1. เทของเหลว ONS ลงแก้ว
2. เติมสารเพิ่มความข้นตามสัดส่วนที่ระบุบนฉลาก
3. คนให้เข้ากันประมาณ 20–30 วินาที
4. รอ 1–2 นาทีให้ความข้นคงตัว (drift)
5. ทดสอบด้วย IDDSI Flow Test ก่อนให้ผู้ป่วย

ข้อควรระวัง: สารเพิ่มความข้นชนิดแป้งดัดแปร (modified starch) มีแนวโน้มจะ ข้นขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเวลาผ่านไป (drift) ในขณะที่แซนแทนกัมจะคงตัวกว่า — ดู คู่มือเลือกสารเพิ่มความข้น สำหรับรายละเอียด

ทางเลือกจากงานวิจัยไทย — สูตรสมูทตี้โปรตีนสูง คาร์โบไฮเดรตต่ำ

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน BMC Geriatrics ปี 2025 โดยทีมวิจัยจากประเทศไทย ได้พัฒนาสูตรสมูทตี้ที่มีโปรตีน 23–34% ของพลังงาน และคาร์โบไฮเดรต 25–38% ของพลังงาน เพื่อเป็นทางเลือกแทน Ensure สำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะกลืนลำบาก ผลการศึกษาพบว่า

• ผู้สูงอายุให้คะแนนความชอบในช่วง “เฉย ๆ” ถึง “ชอบมาก” บนมาตราส่วน 9 ระดับ
• สูตรสมูทตี้ทำให้ค่าตรวจความสามารถในการกลืน (swallowing capacity) ไม่แย่ลงเทียบกับ Ensure
• ต้นทุนต่อวันต่ำกว่า ONS เชิงพาณิชย์ประมาณ 40–60%

สูตรนี้เป็นทางเลือกสำหรับครอบครัวที่ไม่สามารถจ่ายค่า ONS เชิงพาณิชย์ได้ แต่ควร ปรึกษานักกำหนดอาหารก่อน เพื่อปรับสัดส่วนให้เหมาะกับโรคร่วม (เช่น เบาหวาน ไต)

ส่วนผสมหลักของสูตรสมูทตี้แบบไทยประกอบด้วย นมพร่องมันเนย ผงโปรตีนเวย์หรือไข่ขาว กล้วยสุก ข้าวโอ๊ต และน้ำมันรำข้าว — เป็นวัตถุดิบที่หาได้ในซูเปอร์มาร์เก็ตทั่วไปในไทย

ปัญหาเรื่องการเบิกจ่าย ONS ในระบบสุขภาพไทย

ประเด็นสำคัญที่ผู้ดูแลไทยต้องเข้าใจคือ ONS ส่วนใหญ่ไม่อยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติ และ ไม่ครอบคลุมโดยบัตรทอง (สปสช.) หรือประกันสังคม ยกเว้นกรณีจำเป็นทางการแพทย์ที่ชัดเจน เช่น ผู้ป่วยที่ได้รับเคมีบำบัดหรือหลังผ่าตัดใหญ่

ผลที่ตามมา:

• ครอบครัวส่วนใหญ่ต้องจ่ายเงินเอง ค่าใช้จ่าย ONS 2 ขวด/วัน อยู่ที่ประมาณ 4,500–12,000 บาท/เดือน
• ผู้ป่วยจำนวนมากได้รับ ONS ไม่เพียงพอหรือไม่ต่อเนื่อง ส่งผลให้ภาวะทุพโภชนาการและมวลกล้ามเนื้อน้อยแย่ลง
• ประกันเอกชนบางแห่งครอบคลุมบางส่วนหากมีใบสั่งแพทย์ระบุข้อบ่งชี้

คำแนะนำเชิงปฏิบัติ:

1. ถ้าผู้ป่วยเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล ให้ขอใบสั่งจากแพทย์เพื่อเบิกภายใต้ “อาหารทางการแพทย์”
2. ใช้ ONS สูตรผงชงเองที่บ้าน ประหยัดกว่าแบบขวด 30–50%
3. พิจารณาสูตรสมูทตี้โฮมเมด (ตามงานวิจัยไทย) โดยปรึกษานักกำหนดอาหาร
4. เน้นอาหารธรรมชาติพลังงานสูง เช่น ไข่ตุ๋น เต้าหู้อ่อนบดละเอียด ปลาทูลอกก้างบด + กะทิ ร่วมกับ ONS เพียง 1 ขวด/วัน

ข้อควรระวังและข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ให้ ONS แบบ thin โดยไม่เติมสารเพิ่มความข้น ทั้งที่ผู้ป่วยอยู่ระดับ IDDSI 2–4 — เสี่ยงต่อการสำลักและปอดอักเสบจากการสำลัก
2. ให้ ONS แทนมื้ออาหารทั้งหมด — ONS ควรเป็น อาหารเสริม ไม่ใช่ อาหารทดแทน ยกเว้นในผู้ที่กินไม่ได้จริง ๆ การให้ ONS อย่างเดียวจะขาดใยอาหารและรสชาติที่กระตุ้นการกลืน
3. ใช้ ONS สูตรมาตรฐานในผู้ป่วยเบาหวานควบคุมไม่ดี — ควรใช้สูตร Glucerna/Nutren Balance แทน
4. ชงผง ONS ด้วยน้ำอุณหภูมิสูงเกินไป — อาจทำลายโปรตีนและวิตามิน ใช้น้ำอุ่น 40°C เป็นส่วนใหญ่ตามคำแนะนำบนฉลาก
5. เปิดขวดแล้วเก็บในตู้เย็นเกิน 24 ชั่วโมง — เสี่ยงต่อการปนเปื้อนเชื้อ ควรใช้ภายใน 24 ชม.
6. ให้ ONS พร้อมยา — ONS บางสูตรมีแคลเซียมสูงอาจลดการดูดซึมยาบางกลุ่ม เช่น ยาปฏิชีวนะตระกูล quinolone ควรให้ห่างยา 2 ชั่วโมง

สัญญาณเตือนที่ต้องหยุด ONS และปรึกษาแพทย์

• ไอหรือสำลักขณะดื่ม ONS (ต้องประเมินระดับ IDDSI ใหม่)
• น้ำหนักเพิ่มขึ้นเร็วผิดปกติ >2 กก./สัปดาห์ (อาจมีอาการบวม/ภาวะหัวใจล้มเหลว)
• ท้องเสียเรื้อรัง >3 วัน (ไม่ทนต่อสูตรใดสูตรหนึ่ง อาจต้องเปลี่ยนสูตรกึ่งสำเร็จ)
• น้ำตาลในเลือดสูงผิดปกติ (ในผู้ป่วยเบาหวาน)
• BUN หรือครีอะตินีนพุ่งสูง (ในผู้ป่วยโรคไต)

การเลือก ONS ตามสถานการณ์ — ตารางสรุป

สถานการณ์	ONS ที่เหมาะสม	ข้อควรระวัง
ผู้สูงอายุทั่วไป ทุพโภชนาการเล็กน้อย	Ensure / Nutren Optimum 1 ขวด/วัน	ตรวจระดับ IDDSI ที่ปลอดภัยก่อน
ผู้ป่วยเบาหวาน + dysphagia	Glucerna / Nutren Balance	ต้องติดตามน้ำตาลในเลือด
ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง (CKD 3–5)	Nepro / Novasource Renal	ปริมาณโพแทสเซียม ฟอสฟอรัสต้องคำนวณ
ผู้ป่วยมวลกล้ามเนื้อน้อย (sarcopenia)	Boost High Protein / Fortisip Protein	ต้องคู่กับการออกกำลังกาย
ผู้ป่วยหลังโรคหลอดเลือดสมอง IDDSI Level 3	Ensure + สารเพิ่มความข้นแซนแทนกัม	ทดสอบ IDDSI Flow Test ทุกครั้ง
ครอบครัวรายได้จำกัด	Blendera-MF ผง + สมูทตี้โฮมเมด	ปรึกษานักกำหนดอาหาร

สรุปและคำแนะนำเชิงปฏิบัติ

1. ประเมินก่อนเริ่ม — ใช้ MNA-SF และ EAT-10 ก่อนจ่าย ONS
2. จับคู่ ONS กับระดับ IDDSI — ส่วนใหญ่ ONS เป็น Level 0 ต้องเติมสารเพิ่มความข้นถ้าผู้ป่วยต้องการ Level 2 ขึ้นไป
3. เลือกสูตรให้เหมาะกับโรคร่วม — เบาหวาน ไต หัวใจล้มเหลว ต้องใช้สูตรเฉพาะ
4. ใช้เป็นอาหารเสริม ไม่ใช่อาหารทดแทน — ยกเว้นกรณีที่กินทางปากไม่ได้เลย
5. พิจารณาต้นทุน — สูตรผง และสูตรสมูทตี้โฮมเมดเป็นทางเลือกประหยัดสำหรับครอบครัวไทย
6. ติดตามน้ำหนัก ค่าเลือด และสัญญาณการกลืน อย่างสม่ำเสมอ

แหล่งอ้างอิงและข้อมูลที่ใช้

• Kanjanatiwat P, et al. Evaluating swallowing capacity in older adults with dysphagia: high protein, low carbohydrate smoothie formulas versus commercial formula. BMC Geriatrics, 2025 (PMC12220473)
• Namasondhi A, et al. Food Processing and Nutrition Strategies for Improving the Health of Elderly People with Dysphagia: A Review of Recent Developments. Foods, 2024 (MDPI)
• Malekpour Alamdari N, et al. Determination of the International Dysphagia Diet Standardization Initiative level of commercially available oral nutritional supplements. Clinical Nutrition ESPEN, 2025
• Dysphagia in the Elderly: Management and Nutritional Considerations. Clinical Interventions in Aging, Dovepress
• British Dietetic Association. Manual of Dietetic Practice, Chapter 63: Oral Nutritional Support.
• การสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 6 (พ.ศ. 2562–2563) สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข
• IDDSI Framework 2.0 (iddsi.org)
• แนวทางการดูแลผู้ป่วยกลืนลำบาก สมาคมเวชศาสตร์ฟื้นฟูแห่งประเทศไทย

บทความนี้สรุปจากหลักฐานเชิงวิชาการและแนวทางปฏิบัติที่เปิดเผยต่อสาธารณะ สำหรับการปฏิบัติทางคลินิก โปรดอ้างอิงเอกสารต้นฉบับฉบับปัจจุบัน หน้านี้ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์

---

ปรับปรุงล่าสุด: 2026-04-19 · สัญญาอนุญาต: CC BY 4.0 · ดูแลโดย SeniorDeli (Carewells) — กิจการเพื่อสังคมฮ่องกงที่ผลิตอาหารดูแลตามมาตรฐาน IDDSI สำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก สอบถามการจัดซื้อเชิงพาณิชย์: [email protected] · หน้านี้เพื่อการศึกษาเท่านั้น